■ باطل

باطل در لغت ، قرآن و حدیث ، اسم فاعل از بطلان ، دارای مفهوم تقابلی «ضد حق »، که در قرآن ، حدیث ، علوم بلاغی ، منطق ، فلسفه ، فقه ، اصول فقه ، کلام و عرفان بسیار به کار رفته است . در علوم بلاغی و منطق ، در مبحث صدق و کذبِ کلام ؛ در فقه و اصول ، ضمن بحث از صحّت و فساد؛ در علم کلام ، به مناسبت نقد عقاید و آرا؛ و در عرفان ، در مقام نفی ماسوای حق به این واژه اشاره شده است و، بنابر این ، ذیل عناوین «حق و باطل » و «صحّت و فساد» نیز اقتضای ورود دارد.

 

باطل ، در برابر حق ، به معانی حقیقی و مجازیِ نادرست ، ناپایدار، امر غیرثابت ، شرک ، دروغ ، ادّعای پوچ و بی اساس ، شوخی و هزل ، ستم ، فساد، هلاکت ، شیطان ، جادوگر، بیکاره ، بی اثر، خطا و جز آن آمده است (ابن منظور؛ ازهری ؛ بستانی ؛ تهانوی ؛ راغب اصفهانی ؛ زمخشری ، 1972ـ1973؛ طریحی ؛ کردی نیشابوری ؛ لسان التنزیل ؛ نفیسی ) که برخی از این معانی را باید مصادیق «باطل » دانست . جنبة منفی معانی «باطل » تقابلی بودن مفهوم آن را می رساند و این امر در همة موارد استعمال این کلمه آشکار است . این واژه و سایر مشتقات ریشة «ب ط ل » 35 بار در قرآن کریم آمده است (باطل 25 بار، مُبطلون 5 بار، صیغه های ماضی و مضارع 3 بار و به صورت «باطلاً» 2 بار) که عمدتاً بر مصادیق باطل اطلاق شده است . بیشتر قرآن شناسانی که به مفردات و اشباه و نظایر پرداخته اند بر وجوه چهارگانة باطل در قرآن اتفاق نظر دارند و آن را بر شرک ، ظلم ، اِحباط (از بین بردن ) و تکذیب (به دروغ نسبت دادن ) اطلاق می کنند (ابن سلام ، ص 295ـ296؛ دامغانی ، ص 167ـ169؛ تفلیسی ، ص 42ـ43؛ ابن جوزی ، ص 195ـ197). علاوه بر اینها، مفسران به معانی و مصادیق دیگری نیز اشاره کرده اند. در این باب اتفاق نظر وجود ندارد، ولی بیشتر اختلافها بر سر مصداق است . آنچه در تفسیر آیاتِ حاویِ کلمة «باطل » و همریشه های آن یا در احادیث تفسیری آمده به این شرح است : آنچه مقابل حق واقع شود (در تفسیر آل عمران : 71؛ بقره : 42؛ کهف : 56؛ مؤمن : 5؛ انفال : 8؛ اسراء: 81؛ سبأ: 49؛ انبیاء: 18)؛ هر چیز بی ثبات و دوام ، سست و فسادپذیر (رعد: 17)؛ هر آنچه غیرخداست (حج : 62)؛ شرک و کفر، شکّ و تردید (عنکبوت : 48؛ اعراف : 173)؛ کردار زشت و ناپسند (اعراف : 118، 139؛ یونس : 81؛ هود: 16؛ محمّد: 33)؛ خوردن مال دیگران بنادرستی (بقره : 188؛ نساء: 29، 161؛ توبه : 34)؛ شهادت دروغ (بقره : 42، بنا بر قول طوسی در ج 1، ص 190ـ191؛ طبرسی ، ج 1، جزء 1، ص 95ـ96؛ فخررازی ، ج 10، ص 69؛ ابوحیّان ، ج 2، ص 56)؛ پیروان تورات و انجیل (بقره : 42؛ آل عمران : 71، بنابر قول طبری در ج 3، جزء 3، ص 220؛ طوسی ، ج 2، ص 498؛ فخررازی ، ج 16، ص 42؛ ابوحیّان ، ج 3، ص 395؛ ج 5، ص 35؛ سیوطی ، ج 1، ص 64)؛ دروغ بستن و بهتان زدن (بقره : 42، بنا بر قول طوسی در ج 1، ص 190ـ191)؛ شیطان (انفال : 8؛ اسراء: 81، سبأ: 49، بنابر قول طوسی در ج 5، ص 81، ج 6، ص 512، ج 8، ص 407، ابوالفتوح رازی ، ج 7، ص 274، ج 9، ص 225؛ طبرسی ، ج 3، جزء 6، ص 434ـ 435، ج 4، جزء 8، ص 396)؛ تحریف تورات و انجیل (آل عمران : 71، بنا بر قول طوسی در ج 2، ص 497ـ 498؛ ابوالفتوح رازی ، ج 3، ص 75؛ طبرسی ، ج 1، جزء 2، ص 458ـ459)؛ ربا، رشوه و قمار (بقره : 188؛ نساء: 29، 161، بنابر قول طوسی در ج 3، ص 178؛ ابوالفتوح رازی ، ج 2، ص 85، ج 3، ص 369؛ زمخشری ، ج 1، ص 233، 502، 590، ج 2، ص 266؛ طبرسی ، ج 1، جزء 2، ص 282، فخررازی ، ج 5، ص 128، ج 10، ص 69ـ70؛ ابوحیّان ، ج 2، ص 55 ـ56، ج 3، ص 395؛ سیوطی ، ج 1، ص 202؛ و بنا به روایتی از امام باقر و امام صادق علیهماسلام )؛ پرستش بت و طاغوت و شیطان (نحل : 72؛ اسراء: 81، عنکبوت : 52؛ لقمان : 30؛ محمّد: 3، بنا بر قول طوسی در ج 6، ص 407، 512 ـ513، ج 8، ص 218ـ219، ج 9، ص 290؛ ابوالفتوح رازی ، ج 7، ص 126، 274، ج 9، ص 27ـ34، 81، ج 10، ص 180؛ زمخشری ، ج 2، ص 150، 688ـ689؛ طبرسی ، ج 3، جزء 6، ص 373ـ374، 434ـ435، ج 4، جزء 8، ص 292، ج 5، جزء 9، ص 97؛ ابوحیّان ،ج 6، ص 74؛ آلوسی ، ج 15، ص 144؛ طباطبایی ، ج 12، ص 297)؛ قسم دروغ خوردن (بقره : 188، بنا بر قول طوسی در ج 2، ص 138)؛

 

و جادوگران (اعراف : 118، بنا بر قول قرطبی ، ج 1، جزء 2، ص 339).

 

بنا بر آیات متعدّد، باطل ، هر چند در زمانی کوتاه بروز و ظهور داشته باشد، ذاتاً محکوم به نابودی و زوال است (اِنّ الباطل کان زهوقا) و خدا با فرستادن پیامبران و عرضه کردن حق راه را بر باطل می بندد و باطل در برابر حق توان ماندن ندارد (انبیاء: 18؛ سبأ: 49). بویژه ، با آمدن و تثبیت اسلام ، که یکی از مهمترین مصادیق حق است ، باطل از بین خواهد رفت (و قُل جاءَ الحَقُّ و زَهَقَ الباطِلُ رجوع کنید به طبری ، ج 8، جزء 15، ص 102ـ103؛ طوسی ، ج 6، ص 510 ـ513؛ زمخشری ، ج 2، ص 688ـ689؛ طبرسی ، ج 3، جزء 6، ص 433؛ بیضاوی ، ج 1، ص 548؛ بحرانی ، ج 2، ص 441ـ443؛ قطب ، ج 5، ص 355؛ طباطبایی ، ج 13، ص 177). آنگاه در جای دیگر تصریح می کند که ارادة خدا بر آن است که حق را پای برجا کند و باطل را از میان بردارد (لِیُحِقَّ الحَقَّ و یُبْطِلَ الْباطِلَ رجوع کنید به طبری ، ج 6، جزء 9، ص 126؛ طوسی ، ج 5، ص 80ـ82؛ زمخشری ، ج 2، ص 200؛ طبرسی ، ج 2، جزء 4، ص 520؛ بیضاوی ، ج 1، ص 359ـ360؛ بحرانی ، ج 2، ص 68؛ قطب ، ج 3، ص 812ـ814؛ طباطبایی ، ج 9، ص 19)؛ و بر پیامبران به همین دلیل وحی می شود (بیضاوی ، همانجا). بنابر روایات متعدّد شیعی ، این ارادة خدایی به صورت کامل در زمان ظهور دوازدهمین امام عَجَّلَ اللّهُ تّعالی ' فَرَجَهُ محقق می شود (بحرانی ، ج 2، ص 68 به نقل از عیاشی ؛ مجلسی ، ج 51، ص 62ـ63 به نقل از کافی ). باطل در قرآن به کف روی آب که هیچ سودی ندارد تشبیه شده است ، برخلاف حق که به باران سودمند می ماند و به مردم بهره می رساند (رعد:17).

 

در احادیث و روایات نیز به مصادیقی از باطل چون بهتان و افترا (مالک بن انس ، ج 2، ص 987)، تکبّر و خودبینی (نسائی ، ج 5، ص 78ـ79)، جادوگران (مسلم بن حجاج ، ج 1، ص 553) برمی خوریم و بعضی از امور نیز بصراحت باطل قلمداد شده اند، که از آن جمله است : شعر در مدح و هجو که وسیلة اکتساب باشد، هر آنچه مسلمانی را به بیهوده سرگرم سازد (ترمذی ، ج 4، ص 174). بر این نکته نیز که گاهی سخنی حق وسیلة سودجویی باطل خواهان قرار می گیرد تأکید شده است (کلمةُ حقٍ یرُادُ بها الباطل رجوع کنید به نهج البلاغه ، خطبة 39؛ مسلم بن حجاج ، ج 1، ص 749، سخن حضرت علی علیه السّلام در نقد نظر خوارج بر نفی حاکمیت غیرخدا). حدیث للحقِّ دَوْلَةٌ وَ لِلباطلِ دَوْلَةٌ اَوْ جَوْلَةٌ، حق را دولتی است و باطل را نیز دولتی یا جنبشی بی سرانجام (آقا جمال خوانساری ، ج 5، ص 25؛ کلینی ، ج 2، ص 447) و حدیث حدّفاصل میان حق و باطل چهارانگشت است (نهج البلاغه ، خطبة 137؛ ابن بابویه ، ج 1، ص 236) نیز دربارة حق و باطل آمده است . مطلع قصیدة لبَیْدبن ربیعة (متوفّی 41) ـ اَلاکُلُّ شَی م'اخَلاَ اللّهَ باطِلٌ، همه چیز جز پروردگار باطل است ـ نیز، که پیامبر آن را راست ترین سخن عرب دانسته است (مسلم بن حجاج ، ج 2، ص 1768؛ بخاری ، ج 4، ص 236، ج 7، ص 107؛ ترمذی ، ج 5، ص 140؛ ابن ماجه ، ج 2، ص 1236؛ مولوی ، ج 3، ص 437)، در همین باب است .

 

منابع : علاوه بر قرآن ؛ محمّدبن حسین آقاجمال خوانساری ، شرح محقق بارع جمال الدین محمّد خوانساری بر غررالحکم و دررالکم ، تالیف عبدالواحدبن محمّد آمدی ، چاپ میرجلال الدین حسینی ارموی ، تهران 1366 ش ؛ محمودبن عبداللّه آلوسی ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی ، بیروت [ بی تا. ] ؛ ابن بابویه ، کتاب

 

الخصال ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم 1362 ش ؛ ابن جوزی ، نزهة الاعین النواظر فی علم الوجوه والنظائر ، چاپ محمّد عبدالکریم کاظم راضی ، بیروت 1404/1984؛ ابن سلام ، التصاریف : تفسیر القرآن مما اشتبهت اسماؤه و تصرفت معانیه ، تونس 1979؛ ابن ماجه ، سنن ابن ماجة ، استانبول 1401/1981؛ ابن منظور، لسان العرب ، چاپ علی سیری ، بیروت 1412/1992؛ حسین بن علی ابوالفتوح رازی ، تفسیر روح الجِنان و روح الجَنان ، چاپ ابوالحسن شعرانی و علی اکبر غفاری ، تهران 1382ـ1387؛ محمّدبن یوسف ابوحیان ، تفسیرالبحر المحیط ، بیروت 1403/1983؛ محمّدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغة ، قاهره 1964ـ1967؛ هاشم بن سلیمان بحرانی ، البرهان فی تفسیرالقرآن ، چاپ محمودبن جعفر موسوی زرندی ، تهران 1334 ش ؛محمّدبن اسماعیل بخاری ، صحیح البخاری ، استانبول 1401/1981؛ بطرس بستانی ، محیط المحیط : قاموس مطوّل للّغة العربیّة ، بیروت 1987؛ عبداللّه بن عمر بیضاوی ، انوار التنزیل و اسرار التأویل ، چاپ فلیشر، اوسنابروک 1968؛ محمّدبن عیسی ترمذی ، سنن الترمذی ، استانبول 1401/1981؛ حبیش بن ابراهیم تفلیسی ، وجوه قرآن ، چاپ مهدی محقق ، تهران [ تاریخ مقدمه 1340 ش ] ؛ محمّداعلی بن علی تهانوی ، کتاب کشاف اصطلاحات الفنون ، چاپ محمّد وجیه ... [ و دیگران ] ، کلکته 1862؛ حسین بن محمّد دامغانی ، الوجوه والنظائر فی القرآن ، چاپ اکبر بهروز، تبریز 1366 ش ؛ حسین بن محمّد راغب اصفهانی ، المفردات فی غریب القرآن ، چاپ محمّد سیدکیلانی ، تهران [ تاریخ مقدمه 1332 ش ] ؛ محمودبن عمر زمخشری ، اساس البلاغه ، مصر1972ـ1973؛ همو، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیوان الاقاویل فی وجوه التاویل ، بیروت ] بی تا. [ ؛ عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی ، الدّرالمنثور فی التفسیر بالمأثور ، قم 1404؛ محمّدحسین طباطبایی ، المیزان فی تفسیر القرآن ، بیروت 1390ـ1394/ 1971ـ1974؛ فضل بن حسن طبرسی ، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن ، چاپ احمد عارف زین ، صیدا 1333ـ1356/ 1914ـ1937؛ محمّدبن جریر طبری ، جامع البیان فی تفسیر القرآن ، بیروت 1400ـ1403/ 1980ـ1983؛ فخرالدین بن محمّد طریحی ، مجمع البحرین ، چاپ احمد حسینی ، تهران 1362 ش ، محمّدبن حسن طوسی ، التبیان فی التفسیر القرآن ، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی ، بیروت [ بی تا. ] ؛ علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، نهج البلاغة ، چاپ محمّد عبده و محمّد محیی الدین عبدالحمید، مصر [ بی تا. ] ؛ محمّدبن عمر فخررازی ، التفسیرالکبیر ، قاهره [ بی تا. ] ؛ محمدبن احمدقرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج 1، جزء 2، قاهره 1387/1967، چاپ افست تهران 1364 ش ؛ سیدقطب ، فی ظلال القرآن ، بیروت 1386/1967؛ یعقوب بن احمد کردی نیشابوری ، کتاب البلغه : فرهنگ عربی و فارسی ، چاپ مجتبی مینوی و فیروز حریرچی ، تهران 1355 ش ؛ محمّدبن یعقوب کلینی ، الکافی ، چاپ علی اکبر غفاری ، بیروت 1401؛ لسان التنزیل ، چاپ مهدی محقق ، تهران 1362 ش ؛ مالک بن انس ، الموّطأ ، چاپ محمّدفواد عبدالباقی ، قاهره 1370/1951؛ محمّدباقربن محمّدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت 1403/1983؛ مسلم بن حجاج ، صحیح مسلم ، استانبول 1401/1981؛ جلال الدین محمّدبن محمّد مولوی ، مثنوی معنوی ، تصحیح رینولد ا. نیکلسون ،

 

چاپ نصراللّه پورجوادی ، تهران 1363 ش ؛ احمدبن علی نسائی ، سنن النسائی ، استانبول 1401/1981؛ علی اکبر نفیسی ، فرهنگ نفیسی ، تهران 1343 ش .

 

/ ابراهیم دیباجی /

1394/2/29 ساعت 11:29
کد : 294
دسته : حدیث
لینک مطلب
درباره ما
با توجه به نیازهای روزافزونِ ستاد و فعالان ترویج اقامۀ نماز، به محتوای به‌روز و کاربردی، مربّی مختصص و محصولات جذاب و اثرگذار، ضرورتِ وجود مرکز تخصصی در این حوزه نمایان بود؛ به همین دلیل، «مرکز تخصصی نماز» در سال 1389 در دلِ «ستاد اقامۀ نماز» شکل گرفت؛ به‌ویژه با پی‌گیری‌های قائم‌مقام وقتِ حجت الاسلام و المسلمین قرائتی ...
ارتباط با ما
مدیریت مرکز:02537841860
روابط عمومی:02537740732
آموزش:02537733090
تبلیغ و ارتباطات: 02537740930
پژوهش و مطالعات راهبردی: 02537841861
تولید محصولات: 02537841862
آدرس: قم، خیابان شهدا (صفائیه)، کوچۀ 22 (آمار)، ساختمان ستاد اقامۀ نماز، طبقۀ اول.
پیوند ها
x
پیشخوان
ورود به سیستم
لینک های دسترسی:
کتابخانه دیجیتالدانش پژوهانره‌توشه مبلغانقنوت نوجوانآموزش مجازی نمازشبکه مجازی نمازسامانه اعزاممقالات خارجیباشگاه ایده پردازیفراخوان های نماز