بعد دعوت

نهادینه‌سازی رفتارهای دینی در نوجوان و جوان، پیش از آن‌که یک دستور باشد، یک مسیر تربیتی است. مسیری که اگر به‌درستی طی نشود، نه‌تنها به نتیجه نمی‌رسد، بلکه گاهی اثر معکوس می‌گذارد. نخستین و اساسی‌ترین گام در این مسیر، «علاقه‌سازی» است؛ یعنی ایجاد علاقه‌ی قلبی مخاطب به مربی، مبلغ، معلم یا حتی پدر و مادری که قرار است او را به دین و رفتارهای دینی دعوت کنند.
واقعیت این است که انسان نسبت به کسی که دوستش ندارد، دروازه‌های پذیرش خود را می‌بندد. اگر نوجوان یا جوان نسبت به ما احساس منفی داشته باشد ــ چه نفرت، چه ترس، چه لج‌بازی یا حتی احساس غریبی ــ سخن ما به دل او نخواهد نشست. این احساسات منفی را می‌توان «موانع عاطفی پذیرش» نامید؛ موانعی که اجازه نمی‌دهند پیام دینی منتقل شود. بنابراین اولین وظیفه‌ی ما، برداشتن این موانع از راه دل مخاطب است.
در منطق تربیتی اسلام نیز این اصل به‌روشنی دیده می‌شود. محبت، مقدمه‌ی پذیرش است. آن‌جا که قرآن، مودّت را واجب می‌شمارد، در حقیقت به ما می‌آموزد که پذیرشِ پیام، بدون علاقه ممکن نیست. وقتی نوجوان کسی را دوست داشته باشد، حرف او را می‌شنود و می‌پذیرد؛ اما اگر دلش بسته باشد، بهترین سخن‌ها هم بی‌اثر می‌ماند.
برای ایجاد این علاقه، لازم است مخاطب خود را بشناسیم. یکی از راه‌های عملی، ترسیم یک جدول ساده است: در یک ستون، «علاقه‌ها» و در ستون دیگر، «نفرت‌ها و حساسیت‌ها»ی نوجوان یا جوان را بنویسیم. رعایت علاقه‌ها و پرهیز از نفرت‌ها، پایه‌ی علاقه‌سازی است. برای مثال، کودک دبستانی عاشق تحرک است و نوجوان دبیرستانی تشنه‌ی هیجان. هر کسی که بتواند این نیاز طبیعی را درست پاسخ دهد، محبوب می‌شود؛ و هر کس که بی‌دلیل محدودیت ایجاد کند، از دل‌ها فاصله می‌گیرد.
احترام و کرامت انسانی، مرز اصلی محبت است. نوجوان در هر سنی که باشد، اگر احترام ببیند، علاقه‌مند می‌شود؛ اما تحقیر، حتی به نیت تربیت، پیوند عاطفی را می‌شکند. همچنین باید بدانیم همه‌ی ما «تأییدپذیر و انتقادگریز» هستیم. تأیید رفتارهای مثبت، زمینه‌ی اصلاح رفتارهای منفی را فراهم می‌کند، اما انتقاد مداوم و ناشیانه، دل‌زدگی می‌آورد.
از این‌رو، نباید عجله کرد. تا زمانی که علاقه شکل نگرفته، گفتنِ «نماز بخوان»، «روزه بگیر» یا «حجاب داشته باش» نتیجه‌ای ندارد. گاهی لازم است ماه‌ها زمان صرف کنیم تا پیوند عاطفی ساخته شود. وقتی این پیوند شکل گرفت، مسیر نهادینه‌سازی رفتارهای دینی هموار می‌شود و مراحل بعدی با موفقیت طی خواهد شد.
برگرفته از مباحث استاد محمد کاظمی