نکته

اسلام و قرآن کریم برای انسان، توقف و رکود را جایز نمی‌داند. به نمونه‌های زیر توجه کنید:

الف) رکود طبیعت ممنوع

اگر کسی منطقه‌ای را سنگ‌چینی و علامت‌گذاری کند و تا سه سال آن را رها بگذارد، سنگ‌چینی و علامت‌گذاری او بی‌ارزش است؛ لذا دیگران می‌توانند آن زمین را احیا و آباد کنند.

ب) رکود فکری ممنوع

ما به مطالعه، تعقل، مشورت، عبرت گرفتن از تاریخ مأمور هستیم. در حدیث آمده است: اگر کسی استبداد رأی داشته باشد و حاضر نباشد از افکار دیگران بهره بگیرد، هلاک می‌شود.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ(ع): «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْیِهِ‏ هَلَكَ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِی عُقُولِهَا».[1]

ج)‌ رکود مال

در قرآن کریم و روایات از مال‌اندوزی که رکود مال است، نهی شده است: «وَ الَّذینَ یَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ».[2]

د) رکود جسم

در منابع دینی ما از بیکاری و فراغت، پرخوابی، تن‌پروری، کسالت و بی‌نشاطی، و شانه خالی کردن از زیر بار کار و مسئولیت، به شدت نهی شده است.

بنابر احادیث، هر کس بار زندگی خود را به دوش مردم بیندازد و از کاری که باید انجام بدهد، شانه خالی کند، ملعون و از رحمت خدا دور است: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): «مَلْعُونٌ مَنْ‏ أَلْقَى‏ كَلَّهُ‏ عَلَى النَّاسِ‏».[3]

بنابراین، در دعوت به هر کار خیری و از جمله نماز، نباید به کارهای لحظه‌ای، جزیی، فردی و سلیقه‌ای قانع باشیم و همیشه در فکر پیدا کردن راه‌ها و طرح‌های جدید، با ابزاری نو و تازه باشیم.

### تبلیغات وسیع

وجود نمادهای نماز از جمله خیابانی به نام نماز، میدان نماز، شعر نماز، اذان نماز، عکس و پوستر از نماز شخصیت‌های محبوب در مراکز اجتماع و هرگونه علامت و ساختمان و آثاری که نماز را به یاد بیاورد، می‌تواند گام مؤثری برای دعوت به‌سوی نماز باشد.

برای گروه‌های ویژه، باید کار ویژه‌ای انجام داد.

در مراکزی که افراد خاصی هستند، مانند مراکز آموزشی شبانه‌روزی، پادگان‌ها، مدارس تیزهوشان، شهرک‌ها، و مانند آن باید افراد ویژه‌ای که از اطلاعات خاصی برخوردار هستند، به طور دائم حضور داشته باشند.

نیازهای ویژه آنان را بدانند، با آنان ارتباط عاطفی برقرار کنند، این افراد مسئول اقامه نماز آن مراکز باشند.

و اگر عالم و روحانی جامع‌الشرایطی پیدا نشد، یک نفر را به طور گردشی، نوبت به نوبت در این مراکز به کار بگیرند تا از این نسل نو که آسیب پذیرترند، حفاظت مکتبی بشود.

همان‌گونه که پلیس، گردش امنیتی خود را نسبت به مراکز حساس بیشتر می‌کند تا فرصتی برای برنامه‌ریزی نااهلان به وجود نیاید.

بسیار جای تأسف است که افراد منحرف به‌وسیله تماس با تلفن همراه تک‌تک افراد از نسل نویِ ما، سعی دارند افکار انحرافی خود را به آنان القاء کنند؛ ولی ما از مراکز پرجمعیت خود غافلیم.

همچنین متأسفانه در بعضی از میدان‌های ورزش، پایانه‌های مسافربری، پارک‌، سینما، تالارهای عروسی و مراکز تجاری، محلی در شأن نماز و در دسترس قرار ندارد.

### تأمین اعتبار

همان‌گونه که در میان ده‌ها هزار حدیث و آیه موضوع نماز بیشترین سهم را دارد، برای دعوت به نماز نیز باید بودجه‌ای بیش از بودجه موسیقی، گردشگری، تبلیغات حج، برنامه‌های عید نوروز، ورزش و مانند آن اختصاص داده شود.

نباید پس از ده‌ها سال تأسیس جمهوری اسلامی هزاران روستا حتی در ماه رمضان از داشتن روحانی محروم باشند.

نباید هزاران منطقه و شهرک و روستا بدون مسجد وجود داشته باشد.

نباید هزاران مسجد ساخته شده، بدون روحانی باشد.

نباید درِ هزاران مسجد، به‌ویژه صبح‌ها، بسته باشد.

نباید توجه به تواشیح، بیش از توجه به اذان باشد.

نباید امام جماعت‌های جوان دوره‌های مهارتی ندیده، وارد کار شوند؛.

نباید در سازمان‌های فرهنگی و دینی، توجه به پژوهش‌ها بیش از اقامۀ نماز باشد.

نباید به کارهای رسمی قناعت کرد.

نباید منتظر دعوت مردم و تأمین اعتبار از مرکز شد.

قرآن می‌فرماید: برای پیدا کردن یوسف، تنها از یک در وارد نشوید «لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِد» بلکه از درهای مختلف وارد شوید: «وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَة»؛[4] ما اگر بخواهیم یوسف‌های جامعه را به مسجد دعوت کنیم باید افزون بر اخلاص و دلسوزی، از امکانات و تجربه‌های دیگران، خالصانه و مجدّانه بهره گیریم و به دنبال نان، نام، آرم و آمار نباشیم.

در این راستا باید از چهره‌های علمی، سیاسی، مذهبی و اجتماعی به طور عمومی و خصوصی، رسمی و غیر رسمی یاری طلبید.

9. جلوگیری از هزینه‌های نابه‌جا

گاهی به اسم دین، مذهب و شعائر مذهبی بودجه‌های کلان غیر ضروری در موارد غیر لازم هزینه می‌شود؛ برای مثال، در مناطقی مسجدهای بسیار گران‌قیمت ساخته می‌شود، ولی همین که به مناطق محروم می‌رسیم، گفته می‌شود بودجه و بانی نیست. اگر در ساخت مسجد از این بودجه‌های گزاف جلوگیری شود، هزاران مسجد ساده در مناطقی که مسجد ندارند ساخته می‌شود.

آنچه سبب دعوت به نماز می‌شود، اخلاص، اتحاد، صفا، محبت، تفقد، تعلیم و تربیت، اخلاق خوب، نمازگزاران است نه مناره‌های بلند، محراب‌های مجلل و مساجد اشرافی.

البته ممکن است بانیان آن مساجد اشرافی به نام شعائر دینی کار خود را درست بدانند، ولی فراموش نکنیم که قرآن کریم می‌فرماید: اسراف‌کاران کار خود را زیبا می‌پندارند. «كَذلِكَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِفینَ ما كانُوا یَعْمَلُونَ».[5]

ساخت مساجد کوچک ولی محکم، متعدد و در دسترس که بسیاری از آنها با یک بانی ساخته می‌شود و رنگ مردمی آن پر رنگ است، بسیار مفیدتر است از مساجد مجلل و پرهزینه که ساخت آن سال‌ها طول می‌کشد در حالی كه یک بانی، نمی تواند آن را تمام کند و در دسترس همگان قرار ندارد.

با کمال تأسف، رشد مسجد با رشد جمعیت در شهر و روستا هماهنگی ندارد.

باید همان‌گونه که در آپارتمان‌ها برای هر واحد، یک پارکینگ در نظر گرفته می‌شود، برای هر واحد، یکی دو متر هم مکان نماز و مسجد در نظر گرفته شود تا هر آپارتمان، نمازخانه یا مسجدی داشته باشد.

شاید بتوان گفت هشتاد درصد مساجد امروز ما در بافت‌های قدیمی قرار دارد و با کمال تأسف در مناطق جدید التأسیس، به مسجد توجهی نشده است.

مسئولان می‌توانند در مجتمع‌ها، یک واحد را بدون مالیات به مسجد اختصاص دهند.

10. انحراف در معنای فرهنگ و تأمین اعتبار

امروز بودجه‌های فرهنگی، شورای فرهنگ عمومی بودجه‌های فرهنگی شهرداری‌ها سازمان‌ها روابط عمومی‌ها کم نیست؛ ولی مشکلات همچنان زیاد است؛ زیرا بعضی نماز را جزء فرهنگ نمی‌دانند بلکه نگاهشان به نماز، یک عمل جزیی، فردی و شخصی است؛ در حالیکه نماز، سیمای دین، هویت دین، عمود دین و محور دین می‌باشد. اکنون که این سطرها را می‌نویسم نمی‌دانم مسئولانی که بودجه‌های فرهنگی را در اختیار دارند چند درصد آن را برای دعوت به نماز، کتاب نماز، آموزش نماز، فیلم نماز، مکان نماز، و امثال آن هزینه می‌کنند و آیا در بودجه ها سهم نماز داده می شود یا خیر؟

اسلام برای فرهنگ‌سازی نماز دستور می‌دهد که هر شبانه روز چند بار افراد خوش صدا، بر بالای بام ها با حلقوم خود اذان بگویند.

اذان، وسیله‏اى براى اعلام توحید و اعلان به مردم و فراخوانى آنان به تجمّع براى نماز است و از شعارهاى زیبا و مؤثر اسلام است؛

اذان، یک دوره ایدئولوژى و تفكّرات ناب اسلامى است؛

اذان، هشدار به غافلان است؛

اذان، نشانه باز بودن جوّ مذهبى است؛

و اذان، نشانۀ حیات و زنده بودن معنوى جامعه است.

راستی در جلسات فرهنگ عمومی و بودجه‌های فرهنگی به این مسئله که هم در قرآن در قالب «نادَیْتُمْ إِلَى الصَّلاة»[6] و «نُودِیَ لِلصَّلاة»[7] و در ده‌ها حدیث به آن اشاره شده چقدر پرداخته شده است.

آیا به نظافت پارک ها بیشتر توجه می شود یا مساجد؟

آیا به تامین زندگی خادمان فضای سبز بیشتر پرداخته می شود، یا خادمان مساجد؟

آیا به بردن نور به مناطق تاریک بیشتر توجه می شود، یا به بردن روحانی به مناطق محروم؟

بهتر آن است که همه به تقصیر و قصور خود اعتراف و از خداوند عذرخواهی کنیم که اگر امروز عذرخواهی و جبران نکنیم، روزی را در پیش داریم که معذرت‌خواهی سودی ندارد و نخواهد داشت.

بی جهت نیست که در میان صدها و هزاران دعا، فقط یک دعای واجب داریم و آن عبارت: «اهدنا الصراط المستقیم»[8] است.

راه مستقیم در جذب بودجه‌های فرهنگی و مصرف آن، نیاز به اسلام شناسان دلسوز دارد.

سخن که به اینجا رسید بد نیست کمی از خود بازجویی کنیم:

همانگونه که یکی از بزرگان در وصیت‌نامه خود را وصی خود قرار داده بود و نوشته بود اگر بناست بعد از مرگم کسی کاری انجام دهد من خودم وصی خودم هستم. ما نیز از خود بپرسیم:

- آیا به هنگام یاد خدا دل ما می‌لرزد؟ «إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُم‏»؛[9]

- آیا به هنگام شنیدن صدای اذان، تجارت را تعطیل می‌کنیم؟ «رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاة»؛[10]

- آیا در نماز ما خشوع هست؟! «فی‏ صَلاتِهِمْ خاشِعُون‏»؛[11]

- آیا اشکی در سجده داریم؟! «سُجَّداً وَ بُكِیًّا»؛[12]

- آیا بر نماز خود حفاظت می‌کنیم؟! «علی صَلاتِهِمْ یُحافِظُون‏»؛[13]

- آیا خود را برای مناجات شبانه از رختخواب کنده‌ایم؟! «تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِع‏»؛[14]

- آیا نسبت به نماز نسل خود سفارش لازم را داشته‌ایم؟! «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها»؛[15]

- آیا برای نماز اول وقت ارزشی قائلیم؟! «فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّین‏ * الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُون‏»؛[16]

- آیا برای اقامه نماز از چیزی دل کنده‌ایم؟ «رَبَّنا إِنِّی أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتی‏ بِوادٍ غَیْرِ ذی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقیمُوا الصَّلاة»؛[17]

- آیا در خرید و تهیه مسکن، به مسئله نزدیک بودن ما به مسجد فکر کرده‌ایم؟

- و ...

کیست که بتواند جواب مثبتی به این سؤالات بدهد؟!

مسئولان فرهنگی باید بدانند که بخش مهمی از بودجه‌های خود را صرف نماز کنند، که به قول روایات پرچم ایمان است. «عَلَمُ الإیمان الصلاة»،[18] نمازی که حضرت امیر(ع) به «معاذ» می‌فرماید: باید بیشترین همّ و همت تو اقامۀ نماز باشد.«وَلْیَكُنْ أَكْثَرُ هَمِّكَ‏ الصَّلاةَ».[19]

و به «محمد بن ابی بکر» می‌فرماید: «وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَىْ‏ءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ‏ لِصَلَاتک‏»[20]

بدان كه تمام اعمال و كارهاى تو تابع نماز است‏.

مسئولان باید بدانند، اگر در بودجه‌های فرهنگی کشور نماز را محور قرار ندهند در حقیقت نماز را خفیف شمرده‌اند و امام صادق(ع) در آستانه شهادت فرمودند: «شفاعت ما به کسی که نماز را سبک بشمرد، نمی‌رسد.»[21]

11. ایجاد امنیت

از جمله چیزهایی که در دعوت به نماز مهم است، ایجاد امنیت است. ممکن است رها کردن مغازه و بازار و رفتن به مسجد بستری برای بعضی سرقت‌ها قرار گیرد؛ لذا باید مسئولان امنیتی (پلیس، نیروی انتظامی و ...) یا نیروهای مردمی هر روز به نوبت، مسئول حفاظت بازار باشند و برای هر چند مغازه، یک نفر مسئول امنیت باشد تا بازاریان بتوانند مغازه را رها و به مسجد بروند.

و همچنین نسبت به پارک ماشین، موتور و وسایل دستی، نیاز به برنامه‌ریزی عملیاتی دارد. ضمناً گاهی اطفالی که به همراه والدین هستند، مانع اقامۀ نماز می‌شوند. در این‌گونه موارد باید برای دعوت به نماز مکان‌هایی شبیه مهد کودک در کنار مساجد وجود داشته باشد تا افراد، کودک خود را به آنجا بسپرند و با آرامش نماز بخوانند، خلاصه اینکه، دغدغه‌های کفش، ماشین، وسایل همراه، کودک و ... باید برطرف شود.

12. صدا و سیما

- برنامه‌های صدا و سیما

از عوامل دعوت به نماز، برنامه‌های صدا و سیماست. در اسلام حدود پانزده درصد روایت‌هایی که مربوط به همه دین است، مخصوص نماز آمده است.[22] در میان هزاران حدیث و نکته و اسرار که در روایات وجود دارد نیز، بسیاری از آنها با هنر و تصویر قابل اجرا است.

در صدا و سیما باید جایی دائمی برای افراد فاضل و عاشق، فارغ، اسلام‌شناس، مردم‌شناس، هنرشناس، همراه با امکانات و بودجه‌ای در نظر گرفته شود.

نماز برای عموم و قشرهای ویژه - از جمله نماز در هواپیما، نماز در بیمارستان، نماز در میدان جنگ و مانند آن - قابل آموزش است. هنرمندان دلسوز می‌توانند با مشاورۀ اسلام‌شناسانِ خوش سلیقه، بسیاری از اینها را همراه با اعتقاد شخصی خود، به تصویر بکشانند.

واقعاً می‌توان آموزش احکامی از جمله وضو، غسل، وضوی جبیره، تیمم، قبله‌شناسی، وقت‌شناسی، احکام جماعت، شیوۀ درست خواندن نماز و پاسخ به شبهات نسل نو دربارۀ نمار را به تصویر کشید.

صدا و سیما می‌تواند از نمازهای ویژه‌ای که شهیدان محراب، جبهه، اسیران در زندان‌ها و اردوگاه‌ها اقامه کرده‌اند، فیلم بسازد و می‌تواند فرازهایی از وصیت‌نامۀ شهدا دربارۀ نماز را در چند لحظه بخواند.

- تناسب نماز شبکه‌های تلویزیون با مخاطبان

بنا بر احادیث سیرۀ پیامبر(ص) این بود که بزرگان هر گروه و قومی را احترام می‌کرد؛ «یُكْرِمُ كَرِیمَ كُلِّ قَوْم‏».[23]

ما نیز لازم است به تفکر و توقع مخاطبان توجه داشته باشیم. اگر در میدان فوتبال نماز جماعت بزرگان ورزش فوتبال را نشان دهند، در دعوت مردم به نماز مفیدتر از آن است که نماز جماعت معمولی را نشان دهند.

همین طور اگر از مدارس ابتدایی، دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها نماز جماعت‌هایی را در شبکه‌های سیما بیاورند اثر بسیاری مهمی در جذب این‌گونه مخاطبان در جذب به نماز دارد. واقعیت این است که پخش نمازهای تکراری، برای دعوت به نماز، جاذبۀ لازم را ندارد.

- فرهنگ‌سازی

به نظر می رسد که صدا و سیما می‌تواند برای امور زیر اقدامات مطلوبی را انجام دهد:

- ای کاش مقداری از زمان‌ها و مکان‌ها و بودجه‌هایی که صرف پیشگیری و جلوگیری از فحشا و منکر می‌شود برای اقامۀ نماز هزینه گردد.

- ای کاش برخی از برنامه‌ها، کتاب‌ها، بودجه‌ها، زمان‌ها و زمین‌هایی که برای تربیت انسان‌ها هزینه می‌شد، صرف نماز می‌شد.

- ای کاش در بودجه‌ها و برنامه‌هایی که برای مسائل فرهنگی هزینه می‌شد، نماز را در رأس کار فرهنگی خود قرار می‌دادند.

- ای کاش هنرمندان ما اسرار نماز را با هنر خویش ترسیم می‌کردند و اسرار نماز را با هنر خود به مردم می‌آموختند!

[1]. نهج‏البلاغه، حكمت 161.

[2]. توبه: 34.

[3]. كافى، ج 5، ص 72.

[4]. یوسف: 67.

[5]. یونس: 12.

[6]. مائده: 58.

[7]. جمعه: 9.

[8]. حمد: 6.

[9]. انفال: 2؛ حج: 35.

[10]. نور: 37.

[11]. مؤمنون: 2.

[12]. مریم: 58.

[13]. معارج: 34.

[14]. سجده: 16.

[15]. طه: 132.

[16]. ماعون: 4 و 5.

[17]. ابراهیم: 37.

[18]. جامع‏الأخبار، ص73.

[19]. تحف‏العقول، ص35.

[20]. نهج‏البلاغه، نامه27.

[21]. الكافى، ج3، ص270.

[22]. به نقل از آیت الله استادی.

[23]. مكارم الأخلاق، ص14.