2. احساس نیاز

انسان اگر نیاز خود را به چیزی احساس کند، به سراغش می‌رود. ما چون به نور احساس نیاز داشتیم، به سراغ تولید برق رفتیم؛ چون به سلامتی نیاز داریم، به سراغ پزشک و دارو می‌رویم؛ چون به آب، نان، همسر و اتومبیل نیاز داریم، به سراغ آنها می‌رویم. اما آیا ما نسبت به خدا احساس نیاز نداریم؟!

قرآن در این‌باره می‌فرماید: «آنگاه که در کشتی گرفتار موج شدید، خالصانه خدا را می‌خوانید؛ ولی همین که کشتی به ساحل نشست و احساس نیاز شما تمام شد، آن ناله‌های خالصانه فراموش می‌شود: «فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِكُون‏».[1]

در دعوت به نماز انسان باید توجه مخاطب را به نیاز انسان به خدا، ایمان و توکل به او، پناه بردن به خدا، امید به او، یاری طلبیدن از او و گفتگو با او جلب کند. انسانی که هنگام تولد، قدرت دور كردن مگس را از صورت خود ندارد، ممکن است در یک لحظه همه اطلاعات خود را فراموش کند؛ ممکن است در کمتر از چشم به هم‌زدنی، زندگی خود را از دست بدهد؛ او که با یک نفس کشیدن، مرگ و حیاتش رقم می‌خورد، به تکیه بر یک قدرت بی‌نهایت و اتصال قلبی و زبانی و عملی به او، نیاز دائم دارد.

### برخی از ضعف‌های انسان

انسان علاوه بر ضعف‌های هنگام تولد، در اوج قدرت و جوانی نیز غرق در ضعف و نیاز است؛ نیاز به اکسیژن، خورشید، ماه، باران و...

در کنار این نیازها، نیازهای آینده و بی‌خبری از سرنوشت، نیاز به تشخیص حق از راه عقل، فطرت و وحی، نیاز به توفیق حرکت در راه حق، نیاز به در امان بودن از همه خطرها، از سنگ‌های آسمانی گرفته تا زلزله زمین، طغیان دریاها و...

قرآن می‌فرماید: «أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماءِ أَنْ یَخْسِفَ‏ بِكُمُ‏ الْأَرْضَ فَإِذا هِیَ تَمُورُ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِی السَّماءِ أَنْ یُرْسِلَ عَلَیْكُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ كَیْفَ نَذِیرِ»؛[2] آیا خود را از (قهر) كسى ‏كه در آسمان است، ایمن مى‏دانید؟ از اینكه شما را در زمین فرو برد؛ پس ناگاه زمین به لرزه افتد؛ یا از (قهر) كسى كه در آسمان است، ایمن شده‏اید؟ از اینكه تندبادى از سنگریزه بر شما فرو فرستد؛ پس به زودى خواهید دانست كه بیم دادن من چگونه است!

ما هر چه به درون خود و عملکرد اعضای بدن توجه می‌کنیم، می‌بینیم كه هزاران شرایط باید فراهم شود تا بتوانیم نفس بکشیم و در جریان خون، قلب، کلیه، معده، اعصاب، چشم، گوش، ریه، سلول‌ها و گلبول‌ها، هر کدام باید دقیقاً به کار خود مشغول باشد؛ آن‌چنانکه تغییر یکی از این شرایط و جابه‌جایی یکی از سلول‌ها و گلبول‌ها و لحظه‌ای توقف خون در رگها، همه چیز ما را به باد خواهد داد!

اساساً نیازهای انسان از بسیاری موجودات بیشتر است؛ ولی با این همه، از همه آنها سرکش‌تر است. تذکر و توجه به این نیازها از غرور انسان می‌کاهد و نیاز او را به یک منبع قدرت، بیشتر نمایان می‌سازد. به قول شاعر:

شنیدستم‌که هر کوکب، جهانی است

جداگانه زمین و آسمانی است

زمین در جنب این افلاک مینا

چو خشخاشی بود در قعر دریا

تو خود بنگر از این خشخاش چندی

سِزَد تا بر غرور خود بخندی؟[3]

تنها، یاد خداست که در مقابل این همه حوادث پیچیده و نیازهای فراوان به انسان آرامش می‌دهد. قدرت، ثروت، حکومت، علم، حزب، فامیل و تدبیر، کار ایمان و اتصال به خدا را انجام نمی‌دهد و چون انسان از این حقیقت غافل است، خداوند متعال در قرآن با عبارت «الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُ‏ قُلُوبُهُمْ‏ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»[4] به او هشدار می‌دهد که آرامش فقط با یاد خدا حاصل می‌شود.

### آثار یاد خدا

یاد خداوند بركت‌های بسیاری دارد، از جمله:

یاد نعمت‏هاى او، عامل شكر اوست؛

یاد قدرت او، سبب توكّل بر اوست؛

یاد الطاف او، سبب محبّت اوست؛

یاد قهر و خشم او، علتی برای خوف از اوست؛

یاد عظمت و بزرگى او، سبب خشیت در مقابل اوست؛

یاد علم او به پنهان و آشكار، مایه حیا و پاكدامنى ماست؛

یاد عفو و كرم او، مایه امید و توبه است؛

یاد عدل او، عامل تقوا و پرهیزكارى است؛

اگر بدانیم بدون ارادۀ خداوند متعال حتی چاقو قدرت بریدن ندارد، همان‌گونه که چاقوی ابراهیم گلوی فرزندش اسماعیل(ع) را نبرید؛

اگر تیغ عالَم بجنبد ز جای نَبُرَّد رگی تا نخواهد خدای؛

اگر بدانیم که آتش بدون ارادۀ او نمی‌سوزاند، چنانچه ابراهیم را نسوزاند؛

اگر بدانیم با ارادۀ او و حتی بدون ازدواج و داشتن شوهر، زنی بچه‌دار می‌شود، همانند مریم؛

اگر بدانیم از پیرمردی به نام، با داشتن همسری نازا آن هم در کهولت، نوزادی به نام متولد می‌شود؛ چنانچه از زکریا(ع) و همسرش یحیی(ع) متولد شد؛

اگر بدانیم به ارادۀ خدا، عصای موسی(ع) که به دریا خورد، آب سفت می‌شود و همین عصا که به سنگ خورد، از سنگ آب می‌آید؛

اگر بدانیم تمام تکیه‌گاه‌ها در زمانی کارایی خودش را از دست می‌دهد که:

ـ نه اسبابی در کار است: «تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْباب‏»؛[5]

ـ نه انسابی در کار است: «فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذ»؛[6]

ـ نه دوستی سراغ دوست را می‌گیرد: «وَ لا یَسْئَلُ حَمیمٌ حَمیما»؛[7]

ـ نه مالی و نه فرزندی کارایی دارد: «یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُون‏»؛[8]

ـ نه عذرخواهی سودی دارد: «یَوْمَ لا یَنْفَعُ الظَّالِمینَ مَعْذِرَتُهُم‏»؛[9]

ـ و نه روابط اجتماعی مفید هستند: «یَوْمَ لا یُغْنی‏ مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَیْئاً وَ لا هُمْ یُنْصَرُون‏»؛[10]

اگر بدانیم روزگاری داریم که تمام وجود ما را پشیمانی، حسرت و ندامت می‌گیرد و با تمام وجود می‌گوییم:

ـ سلطنت من نابود شد: «هَلَكَ عَنِّی سُلْطانِیَه‏»؛[11]

ـ مال من هدر رفت: «ما أَغْنى‏ عَنِّی مالِیَه‏»؛[12]

ـ و این همه سرمایه‌ها را هدر دادم: «أَهْلَكْتُ مالاً لُبَداً»؛[13]

اگر بدانیم غفلت، انسان را از چارپایان هم پست‌تر قرار می‌دهد: «أُولئِكَ كَالانعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُون‏»؛[14]

قطعاً به‌گونه‌ای دیگر عمل و رفتار خواهیم کرد. به هرحال چگونه می‌توان کسی که خود غافل است، به دیگران تذکر دهد. واقعیت این است که اگر لطف خداوند متعال نباشد، همه ما در همه چیز باخته‌ایم.

در این میان، نماز ساده‌ترین راه آشتی با خدا و خارج شدن از غفلت و توجه به عجزها و نیازهاست. با نماز می‌توان از راهی ساده، ارزان، دائمی، پرمحتوا، با سابقه‌ای از آدم تا خاتم و به‌وسیلۀ چند واژۀ خالصانه، در هر مکان و هر زمانی با او پیوند برقرار كرد.

اگر انسان بداند که برای سقوط او چه چیزهایی در کمین است، از قبیل هوس‌ها، وسوسه‌ها، شیطان‌ها، حسادت‌ها و خطرها، به سراغ قدرتی بی‌پایان می‌رود؛

اگر انسان بداند حکومت‌ها قابل اعتنا نیستند، مادیات همیشه کارایی ندارد، دوستان او را رها می‌کنند و به‌طور کلی، ورق برمی‌گردد و سرنوشت صددرصد تغییر می‌کند، به سراغ پناهگاه می‌رود و از ریسمان‌های پوسیده، دست بر می‌دارد.

قرآن، تکیه بر غیر خدا را تکیه بر تار عنکبوت می‌داند[15] و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: همۀ قدرت‌ها توانایی آفریدن یک مگس را ندارند و اگر مگسی چیزی از آنها را برباید، حتی ابرقدرت‌ها هم نمی‌توانند آن را از دهانش باز پس بگیرند.[16]

کوتاه سخن آنکه توجه به ضعف‌ها و نیازها، انسان را با خداوند گره می‌زند؛ زیرا:

ـ اوست که به هنگام بیماری مرا شفا می‌دهد: «وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفین‏»؛[17]

ـ گرسنگی و تشنگی‌ام را برطرف می‌سازد: «وَ الَّذی هُوَ یُطْعِمُنی‏ وَ یَسْقین‏»؛[18]

ـ آینده من نیز وابسته به اوست.

[1]. عنکبوت: 65.

[2]. ملک: 16 و 17.

[3]. نظامی.

[4]. رعد: 28.

[5]. بقره: 166.

[6]. مؤمنون: 101.

[7]. معارج: 10.

[8]. شعراء: 88.

[9]. غافر: 52.

[10]. دخان: 41.

[11]. حاقه: 29.

[12]. همان: 28.

[13]. بلد: 6.

[14]. اعراف: 179.

[15]. عنکبوت: 41.

[16]. حج: 73.

[17]. شعراء: 80.

[18]. همان: 79.