8. توجه به نشاط و آمادگی مخاطب

در دعوت به نماز باید به آمادگی و نشاط مخاطب توجه کرد؛ زیرا حالت‌های انسان متفاوت است. بنابراین باید زمینۀ مناسب را فراهم کرد.

دعوت کننده باید بداند که گاهی قلب آمادگی روی آوردن به حق را دارد و گاهی این چنین نیست. بنابراین باید از حالت اشتیاق و اقبال استفاده كرد؛ زیرا در برخی حالات که آمادگی روحی وجود ندارد، اگر سخنی بر قلب تحمیل شود، آن را کور خواهد کرد: «فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا أُكْرِهَ‏ عَمِي‏».[1]

در سیرۀ پیامبر(ص) می‌خوانیم که وی در آغاز دعوت، یک مهمانی ترتیب داد و سران فامیل را دعوت کرد ـ تا پس از مهمانی که به طور طبیعی آمادگی و نشاط ایجاد می‌کند ـ نبوت خود را مطرح کند. «ابولهب» با کلمات و حرکاتی، فضای جلسه را تغییر داد. برای همین، پیامبر دعوت خود را به جلسۀ بعد موکول کرد.

برخی از افراد فقیر برای کمک گرفتن، کنار تالار عروسی می‌ایستند؛ آنجا که همه با لباس شیک و آرایش کرده و با دسته گل و کادو وارد سالن می‌شوند، حاضرند کمکی به افراد بی‌بضاعت داشته باشند، ولی اگر همین فقیر به جای تالار، مقابل دفتر طلاق بایستد، جایی که زن و شوهر با عصبانیت و نارضایتی، ساعت‌های تلخی را سپری می‌کنند و تقاضای کمک کند، قطعاً چیزی به دست نخواهد آورد!

9. تدریج

تحریم شراب در آیات قرآن به صورت تدریجی بوده است؛ ابتدا آیه نازل شد: « تتخذون منه سکراً و رزقا حسناً»(نحل:67) ؛ از انگور هم نوشابۀ مست کننده و هم رزق نیکو بدست می‌آورند، یعنی شراب رزق حسن نیست، بعد این آیه نازل شد: «فیهما اثم کبیر و منافع للناس و اثمهما اکبر من نفعهما»(بقره:219)؛ ضرر شراب و قمار برای مردم، بیشتر از منفعت آنهاست. و سپس این آیه نازل شد: «لا تقربوا الصلاة و انتم سکاری»(نساء:43)؛ به هنگام نماز، نباید مست باشید و در خاتمه، حرمت دائمی و علنی بیان شد: «انما الخمر و المیسر ... رجس من عمل الشیطان»(مائده:09).[2]

در نماز نیز باید همین اصل تدریج رعایت شود، تا فرزندان از نماز دلزده نشوند، در امالی شیخ صدوق روایتی نقل شده است که: وقتی فرزند به سه سالگی رسید 7 بار به او گفته می‌شود «لا اله الا الله» سپس رها می‌شود. وقتی فرزند به 3سال و 7ماه و 20روز رسید، 7 بار به او گفته می‌شود که تکرار کند: «محمد رسول الله»، سپس رها می‌شود. وقتی فرزند 4 ساله شد به او گفته می‌شود 7 بار تکرار کند: « صلی الله علی محمد و آله» و سپس رها می‌شود. وقتی فرزند 5 ساله شد، از او پرسیده می‌شود: دست راست کدام است و دست چپ کدام است و اگر توانست تشخیص دهد، صورتش رو به قبله برگردانده می‌شود و به او گفته می‌شود: سجده کن، و سپس رها می‌شود. وقتی فرزند 6 ساله شد، نماز بگزارد و رکوع و سجده به او یاد داده شود، و وقتی 7 ساله شد، به او گفته شود: صورت و دستهایت را بشوی، و هنگامی که صورت و دستها را شست، به او گفته شود: نماز بخوان. سپس رها می‌شود.وقتی فرزند 9 ساله شد، وضو به او تعلین داده می‌شود و در یادگیری سخت‌گیری شود و به نماز امر شود و در آن سخت‌گیری شود. پس هنگامی که وضو و نماز را یاد گرفت، خداوند پدر و مادرش را می بخشد، إن‌شاءالله.[3]

[1]. نهج البلاغه،(صبحی سالم)، ص759.

[2]. تفسیر نور، ج1، ص 342.

[3]. امالی صدوق، ص391.