علل سستی و كاهلی در نماز

### 1. عدم شناخت

ما اگر شخصی را نشناسیم، نسبت به او برخورد و ادب و تواضع نخواهیم داشت، ولی اگر بدانیم كه او دانشمندی عزیز و مبتكر و مخترعی است كه افتخارات زیادی دارد، حتماً نسبت به او علاقمند می‌شویم.

حال اگر بدانیم:

ـ نماز یعنی خدایی شدن؛

ـ نماز یعنی اتصال بی‌نهایت كوچك، با بی‌نهایت بزرگ؛

ـ نماز كلید نجات از قهر خداست؛

ـ تمام كمالات در نماز نهفته شده و یك كارخانه آدم‌سازی است؛

آنگاه ممکن نیست که نسبت به نماز كوتاهی کنیم.

پیامبر گرامی اسلام می‌فرماید: بهترین چیزی که خدا وضع کرده نماز است: «الصَّلَاةُ... خَیْرُ مَوْضُوعٍ‏».[1]

### 2. تفكیك‌ نكردن مسائل و توقعات نابجا

بعضی فكر می‌كنند که اگر حكومت اسلامی برقرار شد، همه مردم عادل می‌شوند. اگر كسی وارد حوزه و دانشگاه شد، معصوم می‌شود. یا اگر كسی اهل نماز شد، باید در همه چیز برتر باشد. براساس این خیال، برای آنها سؤالاتی مطرح است. از جمله:

ـ چرا نمازگزاران در صنعت و تکنولوژی عقب‌اند؟

ـ چرا خود را برتر از دیگران می‌دانند؟

ـ چرا فلان نمازگزار به قول خود وفا نكرد؟

ـ چرا در همسرداری و اقتصاد و سیاست، لغزش‌هایی دارند؟

و این به علت آن است كه تصور می‌كنند با خوردن یك میوه، باید همۀ مزه‌ها را بچشند! غافل از آنکه بهره‌گیری از مزه‌های مختلف، نیاز به بهره‌گیری از میوه‌های گوناگون دارد.

اگر راننده‌ای موتور ماشین را تنظیم كرد، ولی چرخ ماشینش پنچر باشد، این ماشین درست حركت نمی‌كند. قرآنی كه می‌فرماید: «وَ اعبُدوا»،[2] در کنارش می‌فرماید: «وَ اعلَمُوا»؛[3] یعنی هم تحصیل و هم عبادت. چون اگر كسی عبادت كرد ولی تحصیل نداشت، این مانند همین راننده می‌شود. اسلام صدها دستور برای تحصیل، بهداشت، اقتصاد، معاشرت و سیاست بیان كرده كه اگر نمازگزاران از آن دستورات پیروی كنند، جامعه آنان جامعه‌ای سالم و كامل خواهد شد. بنابراین ضعف مسلمین، به‌علت نماز آنان نیست؛ بلكه به‌علت بی‌اعتنایی به باقی دستورات است. لذا در چند جای قرآن نمازگزار واقعی كسانی معرفی شده‌اند كه «شجاع، وفادار، صبور، دلسوز، عفیف، اهل انفاق و خمس و زكات» باشند.

### 3. جهل و نادانی

گاهی دلیل سنگینی نماز، جهل به قرائت نماز، احكام نماز، آثار نماز، اهمیت نماز و عواقب سستی و ترك نماز است. این نقص باید از سوی والدین، مربیان، معلمان، كتاب‌ها، نوارها، حوزه‌ها، كلاس‌ها، صدا و سیما و مساجد، هنرمندانه برطرف شود.

### 4. تنبلی و تن‌پروری

گاهی افرادی ایمان دارند، ولی به دلیل تنبلی و تن‌پروری نماز را رها می‌كنند كه این تن‌پروری در هر كاری، عامل ركود و سقوط است. در بعضی از دعاها، تن‌پروری اولین عیب شمرده شده است: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكَسَل‏»[4]

این تن‌پروری را می‌توان با دوستی با افراد علاقمند، جاذبه‌های مختلف و حتی با نذر و عهد و قسم و جریمۀ خود، از بین برد. اگر ما بدانیم تنبلی و تن‌پروری در رسیدن به هواپیما سبب می‌شود كه ما به مقصد نرسیم، هرگز در راه رسیدن به فرودگاه از خود كسالت نشان نمی‌دهیم. اگر بدانیم تن‌پروری ما را از بركات زیادی باز می‌دارد، حتماً به آن كارها اهتمام می‌ورزیم.

حکایت

شخصی را دیدند که با نعره می‌‌گوید: تو نگذاشتی من به فلان پست برسم... تو نگذاشتی من به فلان درجه برسم... تو نگذاشتی من به فلان‌جا و فلان‌جا برسم... .

در ابتدا خیال کردند که بر سر كسی فریاد می‌زند؛ ولی وقتی آمدند، دیدند نه مخاطبی حاضر است و نه با تلفن‌ صحبت می‌کند! پرسیدند: این نعره‌ها را بر سر چه كسی می‌زنی؟! گفت: این نعره‌ها را بر سر تن‌پروری و تنبلی خودم می‌زنم!

### 5. احساس ناامیدی

قرآن، گناهان را به دو دسته تقسیم كرده (كبیره و صغیره) و فرموده: «اگر از گناهان كبیره دوری كنید، گناهان صغیره را می‌بخشیم».[5] از طرفی، به گفتۀ روایات، اولین گناه كبیره «یأس از رحمت خدا» می‌باشد.

افرادی هستند که به‌علت بعضی از گناهان، احساس یأس می‌كنند و با خود می‌‌گویند: تو كه فلان گناه را كردی، دیگر نماز بخوانی یا نخوانی چه فرقی می‌کند؟ ولی قرآن می‌فرماید: «هرگاه گرفتار گناهی شدید، سریع نماز بخوانید تا نماز آثار شوم گناه را برطرف كند».[6]

البته باید این را نیز بدانیم که در روایات، یکی از بدترین گناهان، ترک نماز معرفی شده است.

### 6. بی‌انگیزگی و طفره رفتن

برخی افراد در كار خیر عزم و تصمیم ندارند و از انجامش طفره می‌روند. قرآن می‌فرماید: در قیامت، دوزخیان به بهشتیان می‌‌گویند: به ما نظری کنید تا از نور شما بهره بگیریم: «انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُم‏».[7] آنان جواب می‌دهند: باید به دنیا برگردید و از آنجا نور بیاورید. دوزخیان می‌گویند: مگر ما با هم و در یك منطقه و شغل نبودیم؟! آنان می‌گویند: چرا، ولی شما طفره می‌رفتید: «تَرَبَّصْتُم‏».[8] با اینكه حج بر شما واجب بود، آن را به تأخیر می‌انداختید؛ نماز را به تأخیر می‌انداختید؛ خمس و زكات را به تأخیر می‌انداختید و... .

طفره رفتن، خطر بزرگی برای انسان است. چه انسان‌هایی كه گناه را فوری انجام می‌دهند، ولی توبه و عذرخواهی از آن را به دوران پیری و سالمندی موکول می‌کنند. گاهی هم قبل از آنكه سالمند شوند، از دنیا می‌روند!

انسان باید در كار خیر سرعت داشته باشد. در اذان نماز، بارها كلمه «بشتابید» به‌كار رفته است: «حی علی الصلاة»؛ بشتابید به‌سوی نماز.

رئیس جمهور شهید ما می‌گفت: به نماز نگویید كار دارم و آن را به تأخیر اندازید؛ به كارها بگویید نماز دارم و آنها را رها كنید!

در ذیل آیه «رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاة»[9] می‌خوانیم كه این تجلیل و ستایش برای كسانی است كه با شنیدن صدای اذان، كسب و كار را رها می‌كنند و برای نماز به مسجد می‌روند.

### 7. عقده و لجاجت

گاهی بی‌اعتنایی به نماز، به‌علت انتقام گرفتن از والدین و مسئولان و حتی از خداوند است! او آرزویی دارد كه به آن نرسیده و از سر انتقام، نماز را رها می‌كند. غافل از آنكه باید باور كنیم که خداوند، مولای حكیم و مهربان ماست و بسیاری از آرزوهای ما برخاسته از هوس‌ها و خیال‌هاست. هر انسانی صدها و هزاران بار پیشمان می‌شود و این پشیمانی، حاكی از آنست كه خواسته‌ها و خیال‌های ما حكیمانه نیست.

شنیدم که دختری می‌گفت: چون من زیبا نیستم و خواستگار ندارم، پس نماز نمی‌‌خوانم!

حضرت امیر(ع) پاسخ این‌گونه سؤال‌ها و اشکالات را چنین می‌فرماید که گاهی خداوند نعمتی را می‌دهد، ولی در كنارش نعمتی را می‌گیرد؛ مثلاً:

ـ قد انسان بلند است و همت او كوتاه: «مَادُّ الْقَامَةِ قَصِیرُ الْهِمَّة»؛[10]

ـ خداوند در كنار گشایش، تنگنا را قرار داده: «قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِیلَ فَاقَتِهَا»؛[11]

آری در كنار قله‌ها دره‌هاست؛ اگر لیمویی را شیرین آفرید، بعد از چند ثانیه تلخ می‌شود؛ ولی اگر لیمویی را ترش آفرید، این ترشی سال‌ها ماندگار است! ممكن است دختری زیبا باشد و خواستگار داشته باشد؛ ولی عمرش طولانی نباشد؛ یا مشکلات دیگری برای او وجود داشته باشد.

ممكن است كسی در رشته‌ای نابغه باشد؛ ولی در رشته‌های دیگر، از متوسط هم ضعیف‌تر باشد. «داروین» در دو رشتۀ علوم پزشكی و علوم دینی مسیحیت شكست خورد، ولی با تغییر رشته، صاحب نظریه شد.

در حدیثی می‌خوانیم که اگر در رشته‌ای تجاری شكست خوردید، خود را در همۀ رشته‌ها شكست خورده نپندارید؛ بلكه نوع كار خود را تغییر دهید تا راز موفقیت را در رشته‌های دیگر به‌دست آورید.

گاهی افراد از همسر خود ناراحت هستند و از او راضی نیستند؛ قرآن در جواب آنها می‌فرماید: چه بسا از چیزی ناراحت باشید، ولی در آن خیر كثیر به شما داده شود: «فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ یَجْعَلَ اللَّهُ فیهِ خَیْراً كَثیرا».[12] یا در جای دیگر به‌صورت قاعدۀ کلی می‌فرماید: چه بسا از چیزی خوشتان نیاید و آن چیز به نفع شما باشد و چیزی را دوست داشته باشید، درحالی‌که به ضررتان باشد: «عَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون‏».[13]

بنابراین، ما باید نسبت به تدبیر خدا تسلیم و بلكه راضی باشیم و بدانیم که اگر در جایی به نظر ما نقص و كمبودی هست، همراه با حكمت و لطف از طرف اوست و خداوند مهربان، ضعف‌ها را خیلی فوری، یا با تأخیر، یا با بهره‌گیری نسل یا بهره‌گیری در قیامت، جبران می‌فرماید؛ زیرا یكی از اسامی خداوند «جبار» است؛ یعنی جبران می‌كند. ما نباید به‌سبب مسئله‌ای كه آن را نمی‌پسندیم، از محبت و راه خدا و گفتگوی با او از طریق نماز و دعا، دست برداریم.

### 8. خجالت نابجا

بعضی از افراد محیط‌زده می‌شوند. مثلاً در سفر خارجی و یا بعضی مهمانی‌های داخلی، جرئت اینکه به تنهایی نماز بخوانند را ندارند؛ ولی اگر جمعی نمازگزار پیدا شوند، به آنها ملحق می‌شود، در حالی‌که در حدیث می‌خوانیم: مثال كسی كه در میان غافلین خدا را یاد كند (و مثلاً به تنهایی برای نماز قیام كند) مانند درخت سبزی در كویر خشك، (با ارزش) است.

خاطره

یک بار در كشور اندونزی خانمی را دیدم كه ناگهان به ساعت و آسمان نگاه كرد و متوجه شد كه نمازش را فراموش كرده است. فوری از كیف خود پارچه‌ای را بیرون آورد و روی زمین پهن كرد و به نماز ایستاد و به اطراف خود توجه هم نكرد!

یكی از اشكالات ما آنست كه گاهی حیای نابجا داریم. چیزی را نمی‌دانیم و از پرسیدن خجالت می‌كشیم. مطلبی را نمی‌دانیم و شهامت گفتن «نمی‌دانم» را نداریم. کاری را درست می‌دانیم؛ ولی از انجام آن به‌خاطر نگاه دیگران می‌ترسیم.[14]

### 9. دوستان ناباب

یكی از بسترهای غفلت از نماز، دوستان ناباب هستند. قرآن فلسفه نماز را یاد خدا «أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْری»[15] بیان می‌کند و در جای دیگر در مورد دوست ناباب، از قول انسان گنهکار می‌فرماید: او مرا از یاد خدا گمراه كرد: «لَقَدْ أَضَلَّنی‏ عَنِ الذِّكْر».[16]

### 10. تحریفات و تبلیغات ضددینی

امروز اگر هزاران فرمول علمی در آمریكا و غرب وجود داشته باشد، یكی از آنها را برای ما از طریق ماهواره‌ها ارسال نمی‌كنند؛ ولی دنیای فاسد غرب حاضر است برای انحراف نسل نو، انواع فیلم‌های مخرب را ارسال كند. اگر كسی یك لحظه توجه كند، دشمنی دنیا را با اسلام و نسل مؤمن به روشنی درك می‌كند. آنها نسبت به آنچه مربوط به رشد علمی است، بخل می‌كنند؛ ولی نسبت به آنچه مایۀ غفلت مردم است، سرمایه‌گذاری می‌كنند.

البته مستکبران در گذشته نیز با تمسخر و به بازی گرفتن دین و نماز، سعی در گمراه کردن مردم داشتند: «یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ الَّذِینَ اتخََّذُواْ دِینَكمُ هُزُوًا وَ لَعِبًا مِّنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكمُ‏ْ وَ الْكُفَّارَ أَوْلِیَاءَ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِینَ * وَ إِذَا نَادَیْتُمْ إِلىَ الصَّلَوةِ اتخََّذُوهَا هُزُوًا وَ لَعِبًا».[17]

[1]. الخصال، ج‏2، ص523.

[2]. نساء: 36.

[3]. بقره: 194.

[4]. الكافی، ج‏2، ص586.

[5]. نساء: 31.

[6]. عنکبوت: 45.

[7]. حدید: 13.

[8]. حدید: 14.

[9]. نور: 37.

[10]. نهج البلاغه، خطبۀ 234.

[11]. همان، خطبۀ 91.

[12]. نساء: 19.

[13]. بقره: 216.

[14]. برای مطالعه بیشتر ر.ک: فصل دوم: اصول و قواعد کلی در دعوت به نماز، قسمت: 4ـ تقویت جرئت.

[15]. طه: 14.

[16]. فرقان: 29.

[17]. مائده: 57 و 58.