12. جریان سازی و استفاده از فرصت‌ها

برای دعوت به نماز باید مساجد را تقویت کرد. از عواملی که جاذبۀ مسجد را زیاد می‌کند، آن است که انسان از لابه‌لای افکار، حوادث و اخلاقیات، بتواند جرقه‌ها را به جریان تبدیل کند و خاطراتی را تولید نماید.

در صدر اسلام، بسیاری از جریان‌های تلخ و شیرین و خاطرات عبرت‌آور، در مسجد رخ داده است. حتی زنی در هنگام سخنرانی پیامبر از وی تقاضای شوهر کرد؛ حضرت از مردم پرسید: «آیا کسی هست با این خانم ازدواج کند؟» كسی اعلام آمادگی کرد. حضرت از وی پرسید: «مهریه چه داری؟» گفت: هیچ، حضرت پرسید: «آیا قرآن یاد داری؟» گفت: بله. پیامبر از آن زن پرسید: «آیا حاضری مهریه‌ات آموزش قرآن باشد؟» زن گفت: بله. پیامبر نیز این ازدواج را برقرار کرد.[1]

مهم‌ترین خاطرۀ تاریخ که غدیرخم است، در روز عید غدیر و پس از نماز ظهر انجام شده است.[2] نماز امام حسین(ع) ، در ظهر عاشورا در برابر سی تیر، یک خاطره‌سازی بی‌مانند است. سخنرانی امام زین العابدین(ع) در مسجد شام و استیضاح حکومت بنی‌امیه، براندازی یک رژیم است.

بنابر احادیث، امام صادق(ع) به «ابان ابن تغلب» می‌فرماید: «در مسجد بنشین و برای مردم فتوا بده»[3]. در حدیث دیگری می‌خوانیم: اهل مسجد به یکی از هشت فایده می‌رسند که یکی از آنها اطلاعات جدید است: «عِلْماً مُسْتَطْرَفا».[4]

در حدیث دیگری آمده است که افرادی در مسجد به عبادت، تلاوت و ذکر مشغول بودند و افرادی مشغول گفتگوی علمی. پیامبر هر دو گروه را پسندید، ولی فرمود: «من به گروه گفتگوی علمی می‌پیوندم».

اینکه در صدر اسلام در مسجد، جلسه مشورت تشکیل می‌شد، عقد خوانده می‌شد، سؤال و جواب برقرار بود، آیات ابلاغ می‌شد، از مسجد به جبهه اعزام می‌شدند و مانند آن، نشان‌گر آن است که مسجد باید پویا، جامع و خاطره‌انگیز باشد؛ آن هم خاطراتی شیرین. به همین دلیل است كه دستور داده‌اند مجرم را در مسجد شلاق نزنید؛ چون خاطرۀ تلخی برای او دیگران از مسجد باقی می‌ماند.

اسلام، نه تنها از مسجد، بلکه از کوچه و خیابانی که به مسجد می‌رسد، برای رشد جامعه استفاده می‌کند.

چنانچه در احادیث آمده است که شخصی خدمت امام آمد و از همسایۀ خود شکایت کرد. پس از چند مرحله صبر و تحمل که سودی نداشت، حضرت به او دستور داد تا اثاث خود را در کوچه بگذارد و کنارش بایستد و به کسانی که به مسجد می‌روند بگوید: «صاحب این خانه مرا عاجز کرده»، تا با این وسیله، همسایۀ ظالم را تنبیه کند.

امام خمینی؟رح؟ نیز در برهه‌ای برای ایجاد فشار بر رژیم طاغوتی شاه، دستور داد برای مدّتی نمازهای جماعت‌ها تعطیل شود تا از احساسات دینی مردم، علیه رژیم استفاده کند. ایشان حتی یک سال دستور داد كسی برای نیمه شعبان چراغانی نکند؛ این نیز فشار دیگری بر حکومت بود.

### خاطره‌ای درس‌آموز

مرحوم آیت الله یثربی؟رح؟، امام جمعه کاشان که از علمای محبوب بود، دو دسته از عزاداران امام حسین(ع) را که با هم اختلاف داشتند، در چند مرحله دعوت و نصیحت کرد؛ امّا آنها نپذیرفتند. در نهایت وی عمامه خود را به زمین زد و به‌صورت خود زد. به این ترتیب، خشونت و سنگدلی آنها شکسته شد و مردم که دیدند عالمی هشتاد ساله به خود سیلی زد، خجالت کشیدند و با هم آشتی کردند.

بنابر احادیث، گاهی حضرت علی(ع) نیز از این‌گونه فریادها سر می‌داد و گاهی به‌صورت خود لطمه می‌زد. در احادیث دیگری نیز می‌بینیم که ایشان در مقابل جمعیت بلند گریه می‌کرد: «بُکاءً شَدیداً».[5]

واقعاً اگر کسی همت کند و این‌گونه خاطرات مساجد را جمع‌آوری کند، کتاب‌های زیادی نوشته خواهد شد.

از سوی دیگر، اگر اهل مسجد برای بیماری که نمی‌تواند به مسجد بیاید، دعا کنند، تمام بستگان بیمار به نماز و مسجد خوش‌بین می‌شوند؛

اگر زنان با تجربه و متدین، برای دختران مسجدی همسریابی کنند و مردان مسجدی، برای جوانان آستینی بالا بزنند، مسجد پرجاذبه خواهد شد؛

اگر گوسفندانی که برای نوزاد به عنوان عقیقه ذبح می‌شود، وسیله اطعام اهل مسجد قرار گیرد؛

اگر از شاگرد اول‌ها در مسجد تجلیل شود و عکسشان در خیابان، بر سر در مسجد نصب شود؛

اگر اجازه دهیم افراد خوش‌صدا از نسل نو، به نوبت مسئولیت اذان مسجد را برعهده بگیرند؛

اگر نسل نو، مقالات کوتاه و شیرین بنویسند و آنها را در مسجد بخوانند و مانند این‌گونه کارهای فرهنگی، تربیتی و اجتماعی را انجام دهند، آن وقت مسجد، رونق ویژه‌ای خواهد یافت و این رونق نیز دعوت عملی به حضور در نماز جماعت است.

### یک خاطرۀ ورزشی

كسی از ایران برای مسابقه ورزشی به آمریکا می‌رفت تا قهرمان دنیا شود. به او گفتم: اگر قهرمان دنیا شدی، با همان لباس ورزشی سجدۀ شکر طولانی انجام بده تا تمام ماهواره‌ها آن را نشان بدهند و به دنیا اعلام کن که مسلمانی. همین که خداوند نعمتی و توفیقی داد، باید شکر کرد و بهترین حال شکر، سجده است. در این ماجرا، سجدۀ قهرمان ورزشی می‌تواند پیام اسلام را به دنیا برساند؛ در حالی که استادان حوزه و دانشگاه، سیاستمداران و تاجران، در این صحنه نمی‌توانند نقش مستقیمی ایفا کنند.

به هر حال، دعوت گاهی باید با مهمانی باشد،

گاهی با نامه،

گاهی با هنر،

گاهی در مکان خاصی،

گاهی در زمان خاصی،

گاهی با اسلوب خاصی و

گاهی با قدرت.

تبلیغ و دعوت یک هنر است که اگر با انبوه تجربه‌ها، اطلاعات، ابزارها و شیوه‌ها همراه باشد، کارآیی بیشتری خواهد داشت و گاهی اگر از شیوه و ابزار درستی استفاده نشود، ممکن است اثر معکوس داشته باشد.

قرآن برای تبلیغ و راز و رمز آن، آیات بسیاری دارد. تنها دربارۀ سخن گفتن می‌فرماید: «قولاً کریماً»، «قولاً سدیداً»، «قولاً لینا»، «قولاً معروفا».[6]

گاهی باید خدماتی به مردم عرضه كرد و سپس آنها را به‌سوی حق دعوت نمود. قرآن می‌فرماید: «كُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ»و بعد می‌فرماید: «وَاعْمَلُوا صالِحاً».[7]

خداوند به موسی(ع) و هارون(ع) می‌فرماید: مشکل مسکن را حل کنید: «تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُیُوتا».[8]

مردم آب خود را از موسی(ع) می‌خواستند،[9] از عیسی(ع) نان[10] و از ذوالقرنین(ع) سد.[11]

در قرآن دستور بندگی خدا بعد از آنی است که مردم از نظر معیشت و امنیت در امان قرار گرفتند: «فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَیْت‏ * الَّذی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْف‏».[12]

[1]. جامع أحادیث الشیعة، ج‏26، ص440.

[2]. الكافی، ج‏8، ص28.

[3]. مناهج الأخیار فی شرح الإستبصار، ج‏2، ص139.

[4]. امالی، ص390.

[5]. الأمالی (للمفید)، ص119.

[6]. در کتاب «امر به معروف»، 30 روش برای امر به معروف آورده شده است. به آنجا مراجعه شود.

[7]. مومنون: 51.

[8]. یونس: 87.

[9]. بقره: 60.

[10]. مائده: 112.

[11]. کهف: 94.

[12]. قریش: 3 و 4.