ویژگی‌های امام جماعت

اسلام برای بهترین امام جماعت معیارهایی قرار داده است؛ باتقواترین، باسوادترین، خوش‌لهجه‌ترین، و در صورتی که همه شرایط بین چند نفر مساوی بود، زیباترین را انتخاب کرده است. در حدیث می‌خوانیم: خوش صداترین افراد اذان بگوید و باسوادترین افراد، امام جماعت شود. «لِیُؤَذِّنْ لَكُمْ أَفْصَحُكُمْ وَلْیَؤُمَّكُمْ أَفْقَهُكُم‏».[1]

اینکه اسلام می‌فرماید: در صف اول، افراد با تقواتری باشند و پاداش شرکت در صف اول نماز بیش از صف‌های دیگر است، خود نوعی دعوت است که انسان‌ها بتوانند کمالات اخلاقی را در خود شکوفاتر کرده و لیاقت حضور در صف اول را در خود ایجاد کنند.

نکتۀ دیگر اینکه، تفقد امام جماعت از تك‌تك مردم، در حضور پررنگ‌تر مردم اثر دارد. بنابر حدیثی، پیامبر(ص) فرمود: «هر کس مرد، به من خبر دهید و هر کس متولد شد، به من خبر دهید تا من هر روز آخرین آمار را داشته باشم.»

حضرت سلیمان(ع) با آن همه عظمت، از تفقّد از یک هدهد غافل نشد و همین که او را نیافت، گفت: مرا چه شده که او را نمی‌بینم؟ «ما لِیَ لا أَرَى الْهُدْهُد».[2]

بنابر نقل تاریخ، پیامبر همین‌که بعضی یاران را نمی‌دید، از حال او پرس‌وجو می‌كرد.[3] اگر بیمار بود به عیادتش می‌رفت و اگر مسافر بود، در حقش دعا می‌کرد.[4]

امام جماعت باید خود را در عزا و شادی مردم شریک بداند. اگر مردم در عید فطر زکات فطرۀ خود را در مساجد جمع کنند و به ‌وسیلۀ امام جماعت و هیئت امنا، به فقیرانی که از پیش شناسایی شده‌ و در اطراف مسجد هستند، پرداخته شود، می‌توان با این رفتار رابطه محرومان را با مسجد تقویت كرد.

خاطره‌ای به‌یاد ماندنی

مرحوم «آیت الله عبادی» که سال‌ها امام جمعه مشهد بود، همین‌که از خیابانی عبور می‌کرد و مجلس فاتحه‌ای می‌دید، بدون دعوت و بی‌آنکه متوفی را بشناسد، به سرعت از ماشین پیاده می‌شد و به آن مجلس می‌رفت و پس از عرض تسلیت و قرائت فاتحه، خارج می‌شد و هیچ‌گونه قید و شرطی برای حضورش نداشت.

یک بار هم این‌جانب در مشهد بیمار شدم و به بیمارستان رفتم و خبر نداشتم که آیت الله عبادی هم در طبقه دیگر بستری است. ناگهان دیدم، ایشان با ویلچر از آن طبقه به عیادت من آمد و با اینکه خودش بیمار بود و سید و عالم و پدر دو شهید و امام جمعه بود، گفت: من در مشهد مقیم هستم، ولی شما غریب هستید؛ این وظیفۀ من است که به عیادت شما بیایم.

برنامۀ پیامبر اسلام(ص) و پیامبران دیگر؟عهم؟ حرکت در بازارهای گوناگون بود تا از نزدیک، مسائل جامعه را لمس کنند: «یَمْشی‏ فِی الْأَسْواق‏/ یَمْشُونَ فِی الْأَسْواق‏».[5]

حضرت علی(ع) خود در بازار راه می‌رفت و به مردم تذکر می‌داد. البته با وجود این، به جز نظارت شخصی، از سه منبع دیگر نیز اطلاعات به‌دست می‌آورد:

ـ گاهی از توده مردم، که می‌فرمود: «بلغنی أنَّکَ»[6] (یعنی گزارشات مردمی به من این‌چنین رسیده است)؛

ـ گاهی دستور می‌داد که افرادی برای به‌دست آوردن اطلاعات اعزام شوند: «و ابعث العیون»؛[7]

ـ گاهی بازرس ویژه می‌فرستاد: «عَینی بِالمَغرِب».[8]

دربارۀ پیامبر اسلام(ص) هم نقل است که آن‌چنان در دسترس بود که یک زن خانه‌دار، در مسئلۀ شخصی جرئت می‌کرد با حضرت چانه‌زنی کند: «تُجادِلُكَ فی‏ زَوْجِها».[9]

### نظم امام جماعت

یکی از عواملی که با آن می‌توان مردم را به نماز دعوت کرد، منظم بودن امام جماعت است. اگر مردم بدانند امام جماعت به طور منظم، سر وقت و با مطالعه همیشگی در مسجد حاضر می‌شود، مسجد رونق پیدا می‌کند و رونق یافتن مسجد، خود، دعوت عملی به سمت نماز است. اما اگر امام جماعت به هر دلیل، نامنظم و با تأخیر و به‌طور پراکنده به مسجد بیاید، نمی‌توان به این صورت مردم را به نماز دعوت کرد. بی‌توجهی یا کم‌توجهی امام جماعت و سهل‌انگاری و مطالعه نداشتن، از علاقۀ نمازگزاران به نماز جماعت می‌کاهد.

### خلاقیت امام جماعت و متولیان مساجد

همان‌گونه که سورۀ حمد در نماز ثابت است، ولی پس از قرائت حمد نمازگزار می‌تواند هر سوره‌ای که خواست انتخاب کند (البته به غیر از چهار سوره‌ای که سجده واجب دارد) و همین‌طور که یک اصول ثابتی مانند رکوع، سجود و تشهد در نماز وجود دارد و این نمازگزار است که میان انواع مستحبات، قدرت انتخاب دارد، اگر ما هم بتوانیم جوانان مسجد را به انتخاب، ابتکار و خلاقیت واداریم، آنان مسجد را محل بروز و شکوفایی استعدادهای خود خواهند دانست و به آن دلبسته می‌شوند.

چه زیباست گاهی در میان نمازگزاران سؤالی طرح شود و از آنان بخواهیم كه لحظه‌ای به آن فکر کنند و پاسخ دهند و در میان جواب‌ها، بهترین جواب را تشویق کنیم.

قرآن به ما دستور داده که تدبّر کنیم: «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقرآن‏»؛[10] زیرا در سایه تدبّر، انسان به نکات تازه‌ای می‌رسد، ذهن او فعّال و خلاقیت او شکوفا می‌شود. در همین‌باره دستور داده شده که جلسات قرآن در خانه‌ها باشد؛ چون هر خانه‌ای می‌تواند مرکز بروز و ظهور افراد تازه‌ای از همسایگان، بستگان و اهل خانه قرار گیرد؛ چرا که اگر این برنامه‌ها فقط در مساجد متمرکز شود، خانه‌ها و اهل خانه‌ها، از این برکت‌ها محروم می‌گردند.

خاطره

این‌جانب به لطف خدا، با سابقه حدود چهل سال معلمی، تجربۀ خوبی دارم و آن اینکه در آغاز کار، جمعی از نسل نو را گرد خود جمع کردم و چند سال از قم به کاشان می‌رفتم و هر جمعه جلسه را در خانۀ یکی از جوان‌ها برگزار می‌كردیم. جوانانِ میزبان از دوستان، همسایگان و بستگان خود دعوت می‌کردند و هر هفته با افراد تازه‌ای روبه‌رو می‌شدیم؛ این افراد جدید جای افراد ریزشی را پر می‌کردند و اگر افرادی پس از چند جلسه از گروه جدا می‌شدند، افراد جدید به ما می‌پیوستدند. اگر در یکی از هفته‌ها کسی به‌صورت داوطلبانه میزبان نمی‌شد، جلسه را به خانه خود منتقل می‌كردیم و این چرخش جلسه در خانه‌ها و محله‌های کاشان، به کلاس‌داری ما رونق می‌داد. بنابراین، اگر در مساجد نیز مسئولیت‌ها، هیئت‌ امنا و مؤذن به‌صورت گردشی انجام شود، همیشه خواهیم توانست از نیروهای تازه نفس و فعال برخوردار شویم و از خدمات و ابتکارات نو بهره بگیریم.

متأسفانه در بسیاری از مراکز علمی‌ما خلاقیت و تولید علم وجود ندارد؛ بلکه فقط ترجمۀ کتاب‌های دیگران است.

اگر جوانان در مساجد فعال شوند و به کار، هنر و ابتکار بپردازند، به آن مسجد هم وابسته خواهند شد.

خاطره‌ای دیگر

وقتی «امام خمینی؟رح؟» از زندان آزاد شد، طلّاب تصمیم گرفتند جشن بزرگی در مدرسه فیضیه قم برپا کنند. هر چند متر از مدرسه را به طلاب یک استان اختصاص دادند؛ طلاب اصفهانی، کرمانی، خراسانی، قمی، شیرازی و... . به این ترتیب كه طلبه‌های هر استان، آخرین ابتکار خود را در چراغانی نشان دادند و یک مدرسه بزرگ چند هزار متری، با دست خالیِ آنها، همچون عروس آرایش شد.

وقتی برای امام صادق(ع) هم مهمان می‌آمد، امام «هشام» را فرا می‌خواند و می‌فرمود: ماجرای بحث خود را با رهبر منحرفین بیان کن و با این عمل، هم هشام را تشویق می‌کرد، هم نوآوری و شیوۀ بحث را به میهمانان نشان می‌داد.[11]

یکی از دلایل اینکه شور و نشاط عزاداری بیش از مسجد است، آن است که در عزاداری‌ها، جوانان قدرت مانور و هنرنمایی دارند، ولی همین جوانان در مسجد، خودشان را بی‌اثر می‌پندارند.

### 9. اخلاق هیئت امنا و خادم

از قدیم گفته‌اند: «درس ادیب اگر بود زمزمه محبتی جمعه به مکتب آورد طفل گریز پای را»[12]

نوجوانی می‌گفت که با لباس‌های شیک به مسجد رفتم؛ اما خادم مسجد به من گفت: مگر اینجا عروسی عمه‌ات است و مرا تحقیر کرد! نوجوان دیگری می‌گفت: هیئت امنا در دعوت روحانی، اصلاً به خواسته‌های نوجوانان و جوانان توجهی نمی‌کنند.

قرآن می‌فرماید حضرت ابراهیم(ع) و حضرت اسماعیل(ع) خادم مسجد بودند و لذا متولیان مسجد باید افراد با تقوا باشند: «إِنْ أَوْلِیاؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُون‏».[13]

اسلام می‌فرماید: اگر کودکی دو ساله در مسجد نشست، هیچ کس حق ندارد حتی برای نمازِ بزرگترین شخصیت‌ها، این کودک را از جای خود بلند کند و اگر بلند کرد، نمازش مشکل پیدا می‌کند.

بنابراین، یکی از راه‌های دعوت عملی به نماز، اخلاق خادم و هیئت امنا و شیوۀ برخورد آنهاست. با کمال تأسف، سال‌ها از انقلاب می‌گذرد، ولی از سوی مسئولان برای خادمان و هیئت امنا جلسۀ توجیهی و آموزشی گذاشته نمی‌شود.

با کمال تأسف، در بعضی موارد توجه هیئت امنا به برگزاری جلسات ختم و فاتحه و مراسم، بیش از انتخاب روحانی دانشمند و جذب دانش‌آموزان آن منطقه به مسجد است، به این ‌علت که امام جماعت دانشمند و جذب نسل نو، وقت‌بر و هزینه‌بر است؛ ولی ایجاد جلسات فاتحه، ساده و پر درآمد!

همین تفکر باعث می‌شود مردم از برخی مساجد، خاطرۀ فاتحه و مرگ و میر داشته باشند، نه خاطرۀ رشد و بصیرت و عبادت.

### نقش نمازگزاران

اگر نمازگزاران در مسجد یا هر مکانی، دیگران به‌ویژه نسل نو را تکریم کنند و مردم از آنان احساس محبت کنند، این افراد حتماً به نماز علاقمند می‌شوند. انسان به‌طور فطری دوست دارد محبوب باشد؛ محبوب نزد خداوند و محبوب نزد مردم؛ و از بی‌علاقگی و برخوردهای سرد ناراحت می‌شود.

در آیات زیادی از قرآن با جملۀ «اِنَّ اللهَ یُحِبُّ»؛ محبت خدا به گروه‌هایی اعلام شده و با کلمۀ «لایُحِبُّ»؛ قهر خدا اعلام شده است.

انسان اگر احساس محبت و محبوبیت و کرامت کرد، نسبت به کار خود علاقمند می‌شود. در اسلام به ما سفارش می‌شود به جوانی که در جماعت حاضر نمی‌شود، همسر ندهید. قرآن نیز آشكارا می‌فرماید: برای ازدواج افراد صالح، به پا خیزید: «وَ أَنْكِحُوا الْأَیامى‏ مِنْكُمْ وَ الصَّالِحینَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُم‏».[14]

در جای دیگر سفارش می‌كند که گواهی کسانی را که اهل مسجد هستند، بپذیرید.[15] همچنین در حدیث دیگری داریم: شیعیان ما را با حضور در نماز اول وقت بشناسید.[16] یا در برخی روایات می‌خوانیم کسانی که چند جمعه بدون عذر به نماز جمعه نروند، در آستانۀ انحراف و نفاق قرار می‌گیرند.[17]

از این قبیل آیات و روایات استفاده می‌شود که باید افراد جامعه، نسبت به حضور یا عدم حضور نمازگزار، عکس‌العمل نشان دهند. تشویق شاگرد اول‌های مدارس در مسجد به‌دست امام جماعت و متولیان مسجد، عاملی مهم برای جذب افراد است. فرستادن هدیه برای عروس و دامادهای اطراف مسجد با امضای امام جماعت و هیئت امنا، عیادت بیماران از سوی مسجد و تفقد از غایبین، جادادن به افرادی که وارد می‌شوند و قیام کردن به احترام ورودشان نیز، از دیگر عوامل جذب هستند.

خاطره

پس از رحلت «علامه طباطبایی» (فقیه، مفسر و فیلسوف بزرگ) با یکی از کسانی که ده‌ها سال با او محشور بود، مصاحبه کردند و از او خواستند خاطره‌ای از استاد بیان کند. ایشان (که خود یکی از علمای بزرگ است) گفت: روزی علامه طباطبایی عبای خود را پهن کرده و روی آن نشسته بودند؛ همین‌که من وارد شدم، با اصرار از من خواست که کنار او و روی عبای او بنشینم. من گفتم: روی عبای خودم می‌نشینم. اصرار کرد که روی عبای من بنشین! خلاصه اینکه این شاگرد نه از فقه و تفسیر استاد سخنی گفت و نه از فلسفه و عرفانش، ولی از «روی عبای من بنشین» گفت؛ زیرا در این ماجرا، شاگرد مورد تکریم قرار گرفته بود و این مطلب برایش ماندگار شده بود.

خاطره‌ای دیگر

پیرمردی حدود هشتاد ساله که چهره‌ای مذهبی داشت می‌گفت: در اتوبوس بغداد نشسته بودم که زنی بسیار بد حجاب کنار من نشست. خواستم به صندلی دیگری بروم كه دیدم جا نیست. خواستم بی‌تفاوت بنشینم، دیدم مردم به من می‌خندند. کمی کتف خود را کج کردم تا هم در قالب عبوس بودن، کار خانم را محکوم کنم و هم سر جای خود نشسته باشم. در آن زمان، بلیط اتوبوس را داخل ماشین تحویل می‌گرفتند، بلیط من در دستم بود و می‌خواستم آن را تحویل دهم. کمک راننده گفت: خانمی که کنار شما نشسته بلیط شما را حساب کرد. من جا خوردم که من به این خانم پشت کردم، ولی او بلیط مرا حساب کرد. کمی کتف خود را به سمت خانم متمایل و عذرخواهی کردم. او گفت: شما پدر روحانی ما هستید و احترام شما بر ما واجب است.

گرچه حجاب این خانم با اسلام سازگار نبود؛ ولی برخوردش همان است که به ما سفارش شده که بدی‌ها را با خوبی دفع کنید: «ادْفَعْ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَة»[18] و زشتی‌ها را با کار نیک جبران کنید: «یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَة».[19]

خداوند نیز برای اینکه مجرمان پشیمان شده را از شرمندگی بیرون آورد، می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابین‏»؛[20] یعنی نه تنها توبه را قبول می‌کنم و عذرت را می‌پذیرم، بلکه آنان‌که پی در پی توبه می‌کنند و باز توبه خود را می‌شکنند و خلاف می‌کنند، مورد محبت من هستند!

برخورد محبت‌آمیز با افراد، در جذب آنها بسیار مؤثر است. گاهی افرادی که از مسجد دورترند، به محبت بیشتری نیاز دارند.

### آسیب‌ها

از مسائلی که باعث می‌شود نمازهای جماعت خلوت شود، این موارد است:

ـ گروگان گرفتن مردم با سخنرانی و برنامه‌های بین دو نماز؛

ـ طولانی کردن مراسم نماز؛

ـ استفاده از دعاهای طولانی؛

ـ سخنرانی‌های دائمی؛

ـ جمع آوری کمک مالی برای مسجد؛

ـ عدم نظافت مساجد؛

ـ منظم نیامدن امام جماعت؛

ـ پاسخ دادن به سؤالات فردی یا بیان مطالب غیر ضروری بین دو نماز.

[1]. مستدرک الوسائل، ج 6، ص472.

[2]. نمل: 20.

[3]. بحارالانوار، ج16، ص233.

[4]. من‏لایحضره‏الفقیه، ج1، ص400.

[5]. فرقان: 7 و20.

[6]. نهج البلاغه، نامه 3.

[7]. همان، 53.

[8]. همان، 33.

[9]. مجادله: 1.

[10]. نساء: 82.

[11]. الکافی ج 1، ص 169.

[12]. نظیری نیشابوری.

[13]. انفال: 34.

[14]. نور: 32.

[15]. وسائل الشیعه، ج5، ص371.

[16]. الخصال، ج‏1، ص103.

[17]. وسائل الشیعه، ج7، ص302.

[18]. مؤمنون: 96.

[19]. رعد: 22.

[20]. بقره: 222.