5. بیان آثار و برکات نماز

آشنایی با آثار نماز، یکی دیگر از عوامل دعوت به نماز است. قرآن و روایات برای نماز آثار و برکات زیادی را بیان می‌كنند که برخی از آنها عبارتند از:

### الف) نماز، عامل رشد انسان

نماز رشد دهنده، یعنی نمازی که کارخانه آدم‌سازی است. شاید آیۀ: «أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَر»[1] اشاره به همین نماز باشد.؛

چون فضای نماز، فضای تربیتی است ـ مانند دریا که حیوانات درون آن بدون معلم و مربی، همه شنا بلدند ـ اگر انسان واقعاً اهل نماز شد، خودبه‌خود همۀ عیب‌ها و نواقصش برطرف می‌شود.

کسی که هر روز رو به خانه خدا (قبله) ایستاد، رو به خانه دیگری نمی‌ایستد؛

کسی که ده‌ها بار آهسته و بلند، «الله اکبر» می‌گوید، هیچ قدرتی نزد او جلوه ندارد؛

کسی که می‌گوید «به نام خدا»، حاضر نیست کارش را با نام غیر خدا شروع کند؛

کسی که می‌گوید «فقط بندگی خدا» (ایاک نعبد)، حاضر نیست بندۀ دیگران شود؛

کسی که اهل نماز است، باید زمین، زمان، فضا، لباس، مرکب، مسکن، آب و خاک او صد در صد حلال باشد؛

کسی که اهل نماز است، باید برای قبولی نمازش، از غذای حرام دوری کند و هم زکات مالش را بپردازد و از آزار همسر و فرزند و دیگران نیز دوری کند؛

کسی که اهل نماز است، برای پاداش بیشتر و درک کمالات نماز، حتماً از عطر و مسواک و شانه، از مسجد و جماعت بهره می‌گیرد؛

کسی که اهل نماز است، به مسجد می‌رود و حضور در اجتماع، او را از تک‌روی و انزوا نجات می‌دهد؛ او را انتخاب‌گر می‌کند، چون باید امام جماعت عادل را انتخاب کند. نماز، فرد نمازخوان را به اطاعت وادار می‌کند؛ زیرا باید پیش از امام جماعت، هیچ حرکتی انجام ندهد.

کسی که اهل نماز است، برای شناخت وقت ظهر، نگاهی به خورشید و آسمان دارد. او برای شناخت قبله، نگاهی به ستارگان، و برای وضو و غسل نگاهی به آب، و برای سجده و تیمم نگاهی به خاک و برای سجدۀ بهتر، از تربت امام حسین(ع) و خاک کربلا استفاده می‌کند، تا در کنار سجده در مقابل خدا، امامت، عصمت، شهادت و الگوی اصیلی مثل امام حسین(ع) را نیز فراموش نکند.

به راستی که در نماز، مهندسی عجیبی شده است:

از مَسح سر و پا می‌فهمیم که باید سر تا پا، «نمازی» شویم؛

از آدم تا خاتم، هم، پیامبران؟عهم؟، منادی نماز بودند؛

از زایشگاه تا قبرستان، از باران نداشتن ابرهای آسمان تا زلزله زمین، از عید و شادی تا غم و اندوه، مسئله نماز به گونه‌ای مطرح می‌شود.

توجه به این نکات، از انسان رها، یک انسان مخلص، متعهد، کامل و استاندارد می‌سازد و این نماز، نماز رشد است و معنای آیه شریفه که نماز انسان را از گناه، فحشا و منکر باز می‌دارد نیز همین است.

### ب) نماز، وسیلۀ انس با خداوند متعال

خداوند متعال به موسی(ع) می‌فرماید: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْری‏»[2] تو که موسی هستی، باید نمازت برای یاد من و اُنس با من باشد (نه برای اینکه به تو غذا دادم یا اینکه تو را امان دادم، و نه برای اینکه نماز تو را از فحشاء و منکر باز می‌دارد؛ چون موسی(ع) اهل فحشا و منکر نبود و یاد نان و امنیت برای موسی(ع) در شأن خداوند متعال نیست).

نماز تو باید برای یاد من باشد و یاد من، تنها وسیلۀ آرامش است: «الَّذینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب‏»؛[3]

و آرامش، سکوی پرواز به‌سوی خداوند است: «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة * ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِیَةً مَرْضِیَّة».[4]

### ج) نماز، وسیلۀ قرب به خدا

نمازی به پیامبر اسلام(ص) سفارش می‌شود که گاهی به ایشان می‌فرماید: نماز شب تو، سبب دریافت مقام محمود است: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى‏ أَنْ یَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُودا»؛[5]

نماز تو سبب پیدایش یقین است: «وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى یَأْتِیَكَ الْیَقین‏»؛[6]

در جایی دیگر نیز می‌فرماید: راه قرب به خدا سجد، توست (آیه آخر سورۀ علق که تلاوت آن سجده واجب دارد).

بنابراین، در قرآن چهار نوع عبادت وجود دارد که از عبادت به دلیل تشکر شروع می‌شود، سپس عبادتی که سبب رشد است و در مرحله بالاتر، عبادتی که اُنس را ایجاد می‌كند. بالاترین مرتبه، عبادتی است که سبب قرب است. در این میان، باید خود را با اولین مرحله و ساده‌ترین عبادت‌ها که نماز شکر است، بسنجیم و به تقصیر و قصور خود اعتراف کنیم. در روایت نیز داریم که نماز، وسیلۀ قرب و نزدیکی به خداست: «الصَّلَاةُ قُرْبَانُ كُلِّ تَقِیٍّ».[7]

### نگاهی کوتاه به دیگر آثار و بركات نماز

ـ نماز، سبب غفلت‌زدایی است: «تَعَبَّدُوا بِالصَّلَاةِ وَ ذِكْرِ اللَّهِ لِكَیْلَا یَغْفُلُوا عَنْهُ فَیَنْسَوْهُ فَیَدْرُسَ ذِكْرُهُ»؛[8] با انجام افعال نماز، خدا را عبادت كرده و او را یاد مى‏نمایند و بدین ترتیب، از آن حضرت غافل نشده و فراموشش نمى‏كنند، در نتیجه، ذكرش مندرس و كهنه نمى‏گردد.

ـ نماز، رمز همراهی خداوند با انسان است: «قالَ اللَّهُ إِنِّی مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاة»؛[9]

ـ نماز، عامل عفو گناهان است: «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئات‏»؛[10]

ـ نماز، سبب آسان مردن است. پیامبر اكرم(ص) در این‌باره فرمودند: «مَا مِنْ عَبْدٍ اهْتَمَّ بِمَوَاقِیتِ الصَّلَاةِ وَ مَوَاضِعِ الشَّمْسِ إِلَّا ضَمِنْتُ لَهُ الرَّوْحَ عِنْدَ الْمَوْت‏ وَ انْقِطَاعَ الْهُمُوم ِوَ الْأَحْزَان ِوَ النَّجَاةَ مِنَ النَّار»؛[11] بنده‌ای نیست که به نماز اهتمام داشته باشد، مگر اینکه من برای او ضامن می‌شوم که لحظۀ مرگ، غم و غصه‌ها را از او دور كند و به راحتی جان دهد و از آتش نجات یابد.

همچنین از پیامبر(ص) دربارۀ نماز سؤال شد، ایشان فرمود: «الصَّلَاةُ مِنْ شَرَائِعِ الدِّینِ وَ فِیهَا مَرْضَاةُ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ فَهِیَ مِنْهَاجُ الانبِیَاءِ وَ لِلْمُصَلِّی حُبُّ الْمَلَائِكَةِ وَ هُدًى وَ إِیمَانٌ وَ نُورُ الْمَعْرِفَةِ وَ بَرَكَةٌ فِی الرِّزْقِ وَ رَاحَةٌ لِلْبَدَنِ وَ كَرَاهَةٌ لِلشَّیْطَانِ وَ سِلَاحٌ عَلَى الْكُفَّارِ وَ إِجَابَةٌ لِلدُّعَاءِ وَ قَبُولٌ لِلْأَعْمَالِ وَ زَادٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الدُّنْیَا إِلَى الْآخِرَةِ وَ شَفِیعٌ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَلَكِ الْمَوْتِ وَ أَنِیسٌ فِی قَبْرِهِ وَ فِرَاشٌ تَحْتَ جَنْبِهِ وَ جَوَابٌ لِمُنْكَرٍ وَ نَكِیرٍ وَ تَكُونُ صَلَاةُ الْعَبْدِ عِنْدَ الْمَحْشَرِ تَاجاً عَلَى رَأْسِهِ وَ نُوراً عَلَى وَجْهِهِ وَ لِبَاساً عَلَى بَدَنِهِ وَ سِتْراً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ النَّارِ وَ حُجَّةً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الرَّبِّ جَلَّ جَلَالُهُ وَ نَجَاةً لِبَدَنِهِ مِنَ النَّارِ وَ جَوَازاً عَلَى الصِّرَاطِ وَ مِفْتَاحاً لِلْجَنَّةِ وَ مُهُوراً لِلْحُورِ الْعِینِ وَ ثَمَناً لِلْجَنَّةِ بِالصَّلَاةِ یَبْلُغُ الْعَبْدُ إِلَى الدَّرَجَةِ الْعُلْیَا لِأَنَّ الصَّلَاةَ تَسْبِیحٌ وَ تَهْلِیلٌ وَ تَحْمِیدٌ وَ تَكْبِیرٌ وَ تَمْجِیدٌ وَ تَقْدِیسٌ وَ قَوْلٌ وَ دَعْوَةٌ»؛[12]

نماز، راه رسیدن به دین است؛ رضایت خداوند در نماز است؛ پیروی از راه انبیاست؛ محبوبیت نزد فرشتگان است؛ مایه هدایت و ایمان است؛ در نماز، نور معرفت، شناخت، برکت در رزق، راحتی بدن، تنفر شیطان، اسلحه‌ای در برابر کافران و سبب استجابت دعا و پذیرش اعمال، توشۀ آخرت، شفیع انسان، مونس قبر، جواب منکر و نکیر است و در قیامت تاجی است بر سر نمازگزار؛ لباسی است بر بدنش و حجابی میان او و آتش و حجتی میان خدا و اوست؛ وسیلۀ عبور از صراط و کلید بهشت و مهریۀ حورالعین و بهای بهشت است؛ نماز، نردبانی برای رسیدن به مقامات بلند معنوی است؛ زیرا مجموعه‌ای از تسبیح، تهلیل، حمد، تکبیر، تمجید، تقدیس، کلام و دعاست.

همچنین در حدیث دیگری می‌خوانیم که نماز، سبب نزول رحمت، استغفار فرشتگان برای انسان، عزت مؤمنین، کفارۀ گناهان، آبادی مساجد، قبولی گواهی در محاکم، هیبتی در برابر فاجران، تواضعی در انسان و یک زینت معنوی برای شهر (و با حضور مردم در مسجد و دید و بازدید و تفقد از حال یکدیگر و اعتماد به یکدیگر و بندگی برای خدا) و سبب سروری برای مؤمنین است.[13]

مفهوم «یاری گرفتن از نماز»

قرآن می‌فرماید نماز وسیله‌ای برای حل مشکلات است: «وَاسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ».[14] انسان به دلیل کمبودها و ضعف علمی، جسمی، فکری و با توجه به حوادث پیش‌بینی شده و نشده، به یک پناهگاه نیاز دارد و باید به منبعی متصل شود. قرآن به پیامبر(ص) می‌فرماید: چون گرفتاری‌ات در روز زیاد است، سحرها به دو منبع انرژی وصل شو: یکی تهجد و نماز شب که تو را مقاوم می‌کند: (إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلا)[15] و دیگری تلاوت قرآن.

همچنین در قرآن کریم می‌خوانیم: از صبر و نماز در برابر همۀ مشکلات کمک بگیرید. نمازِ با توجّه، انسان را به یاد قدرت بى‏پایان خدا مى‏اندازد و همۀ قدرت‌ها را - به جز او، هر چه باشد - كوچك جلوه مى‏دهد. مِهرِ او را در دل زیاد مى‏كند و روحیّۀ توكّل را تقویت مى‏نماید و انسان را از وابستگى‏هاى مادّى مى‏رهاند. همه این آثار، انسان را در برابر مشكلات مقاوم مى‏‌كند.

بنابر روایات، حضرت رسول(ص) هرگاه مسئلۀ مهمى برایش رخ مى‏داد، به نماز مى‏ایستاد و این آیه را تلاوت مى‏كرد: «واستعینوا بالصبر و الصلوة».[16]

نماز، احساسِ در محضر خدا بودن است و هر کس این احساس را داشته باشد، مقاوم می‌گردد. اگر شناگر بداند شیرجۀ او زیر نظر تماشاچیان است، تا آخرین نفس خود را زیر آب نگه می‌دارد؛ اگر کودک دست خود را در دست پدر بداند، از نگاه هیچ کس دلهره‌ای ندارد؛ قرآن کریم نیز به موسی(ع) و هارون(ع) می‌فرماید: «إِنَّنی‏ مَعَكُما أَسْمَعُ وَ أَرى‏».[17] به نوح(ع) نیز می‌فرماید: «وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا».[18]

بنابراین، احساس حضور در محضر خدا، انسان را مقاوم می‌کند؛ آن‌چنان که هر گروهی که از کنار نوح(ع) عبور می‌كرد، او را مسخره می‌کردند، ولی او هیچ تردیدی به خود راه نمی‌داد: «كُلَّما مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْه‏».[19] یا هرچه فرعون، موسی(ع) را تحقیر کرد، ذره‌ای در موسی(ع) اثر نگذاشت. آری؛ اگر طنابی که به جایی محکم متصل است به‌دست انسان باشد، در برابر هیچ موجی دغدغه ندارد.

نشانۀ دیگر مقاوم‌سازی نماز، اقرار مخالفان شعیب(ع) بود که به او می‌گفتند: آیا نمازت، تو را وادار کرده که در برابر عقاید و اعمال ما ایستادگی کنی؟ «قالُوا یا شُعَیْبُ أَ صَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فی‏ أَمْوالِنا ما نَشؤُا».[20]

به این مثال توجه کنید: اگر شما در یک قطعه زمین یک هکتاری باشید، آن را بزرگ می‌بینید؛ اما اگر سوار هواپیما شدید و به آسمان رفتید، این قطعه زمین یک هکتاری، به اندازه یک جعبۀ پرتقال می‌شود. اگر بالاتر بروید، به قدر یک صابون و باز هم بالاتر بروید، به قدر یک آدامس و اگر بالاتر رفتید به قدر یک عدس می‌شود؛ آن‌چنان‌ كه هواپیما هر چه بیشتر اوج بگیرد، زمین کوچک‌تر می‌شود. خاصیت نماز این است که اگر در آن اوجی باشد، هر چه غیر خدا باشد کوچک می‌گردد.

امیر مؤمنان(ع) در اوصاف متقین می‌فرماید: «عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِم»‏؛[21] کسی که خالق در نظرش بزرگ باشد، همه چیز دیگر در نزد او کوچک است.

ساحرانی که برای رسوا کردن موسی(ع) از مناطق مختلف به مرکز آمده بودند، از فرعون تقاضای پاداش داشتند، ولی همین‌که معجزۀ موسی(ع) را دیدند، ایمان آوردند؛ با اینکه بزرگ‌ترین تهدیدها را شنیدند، به فرعون، تهدیدها و امکاناتش لبخند زدند و گفتند: دستور بده ما را بکشند!

الله اکبر! برای انسان در یک لحظه یک سکه بزرگ است و تقاضای پاداش می‌کند و همان انسان، یك لحظۀ بعد به فرعون می‌گوید: دنیا که چیزی نیست! به دنیا و همه حکومت با نگاه حقارت می‌نگرند.[22]

این معجزۀ اتصال به خداست و بهترین جای اتصال به خدا، «نماز» است.

[1]. عنکبوت: 45.

[2]. طه: 14.

[3]. رعد: 28.

[4]. فجر: 27 و 28.

[5]. اسراء: 79.

[6]. حجر: 99.

[7]. الكافی، ج‏3، ص265.

[8]. وسائل‏الشیعه، ج4، ص9.

[9]. مائده: 12.

[10]. هود: 114.

[11]. بحارالأنوار، ج80، ص9.

[12]. بحارالأنوار، ج79، ص231.

[13]. جامع‏الأخبار، ص72.

[14]. بقره: 45.

[15]. مزمل: 6.

[16]. مستدرك‏الوسائل، ج12، ص242.

[17]. طه: 46.

[18]. هود: 37.

[19]. هود: 38.

[20]. هود: 87.

[21]. نهج البلاغه، خطبه متقین (193).

[22]. اعراف: 113 ـ 126.