معنای اقامۀ نماز

شاید «اقامۀ نماز» به معنای مجموعۀ این سخن‌هاست؛ وگرنه صرف خواندن نماز، ذکر است، و ذکر، اقامه‌شدنی نیست. کلمۀ «اقامه» مربوط به شرایط، امکانات، بسیج، نشاط، حضور، آگاهی و مانند آن است. همان‌گونه که اثر‌بخشی نسخۀ پزشک، زمانی است که انسان به تمام آزمایش‌ها و دستورها توجه داشته باشد، وگرنه اگر قرصی را بخورد و کپسولش را نخورد، یا به آزمایش‌های خود توجه نداشته باشد، درمان نتیجه‌بخش نیست.

آری؛ اثربخشی نماز نیز هنگامی‌است که دقیق، به هنگام، درست، با توجه به انجام کامل واجبات، توجه به مستحبات و توجه به شرایط قبولی باشد. کسی که تاریخ کربلا و مظلومیت امام حسین(ع) و اصحابش را در خانه می‌خواند و اشک می‌ریزد، با کسی که در بیرون خانه عزاداری می‌کند، تفاوت زیادی دارد. اقامۀ عزاداری، به شرایط ویژه‌ای نیازمند است.

قرآن ما را به حفظ نماز سفارش کرده است و در این‌باره می‌فرماید: «عَلى‏ صَلاتِهِمْ یُحافِظُون‏».[1] مسئلۀ حفاظت از نماز، مکرر در قرآن آمده است؛ یک بار با تعبیر «حافظوا» و سه بار با تعبیر «یحافظون». از قالب «یحافظون» استفاده می‌شود که هم ما باید نماز را حفظ کنیم و هم نماز ما را حفظ می‌کند. مانند آیۀ: «هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُن‏»؛[2] که همسر برای همسر همچون لباس است؛ یعنی هم باید ما از لباس حفاظت کنیم و هم لباس از ما. شاید بتوان گفت: به همان میزان که ما از نماز حفاظت می‌کنیم، نماز هم از ما حفاظت می‌کند.

در حدیث آمده است که نماز به افرادی می‌گوید: «حَفِظْتَنِی حَفِظَكَ اللَّهُ»؛ یعنی مرا حفظ کردی، خدا تو را حفظ کند و به افرادی می‌گوید: «ضَیَّعْتَنِی‏ ضَیَّعَكَ‏ اللَّهُ»؛ ضایعم کردی، خدا ضایعت کند.[3]

در حدیث دیگری می‌خوانیم: «به همان اندازه که در نماز حضور قلب داریم، به همان اندازه از ما پذیرفته می‌شود»[4]، همان‌طور که از میوه، آن مقدار قابل استفاده می‌باشد که سالم است.

### زیبایی و سادگی مساجد

مکان زیبا، نوعی دعوت عملی به نماز است. خداوند متعال به حضرت ابراهیم و اسماعیل؟عهم؟ می‌فرماید: «طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطَّائِفینَ وَ الْعاكِفینَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُود»؛[5] به ابراهیم و اسماعیل تكلیف كردم كه خانۀ مرا براى طواف‌كنندگان، معتكفان، راكعان و ساجدان، پاك و پاكیزه كنید.

شاید اینکه سفارش شده نمازگزاران با لباس سفید نماز بخوانند، به آن دلیل باشد که در پارچۀ سفید، کوچک‌ترین لکه پیداست و تطهیر و شستن را به یاد انسان می‌اندازد. بر خلاف لباس تیره که هر چه کثیف شود، ممکن است صاحب لباس متوجه كثیفی آن نشود و به فکر شستشو نیفتد.

اسلام دستور می‌دهد که زنان از تمام آرایش‌های حلال برای نماز استفاده کنند و به مردان نیز می‌فرماید بهترین لباس خود را بپوشید. امامان ما می‌فرمایند: «کسی که سر و صورت خود را شانه کند، یک رکعتش سی رکعت به شمار می‌آید». یا می‌فرمایند: «اگر کسی از عطر و بوی خوش استفاده کند، باز هم یک رکعتش سی برابر می‌شود و اگر مسواک هم بزند، هر رکعتش هفتاد رکعت می‌گردد».

نکتۀ دیگر اینکه، خداوند متعال توفیق ساخت، تعمیر و خدمت مسجد را به هر کسی نمی‌دهد. قرآن می‌فرماید: فقط افراد خاصی که به مبدأ و معاد ایمان دارند و اهل نماز و زکات و شجاعت هستند، حق دارند در این میدان گام نهند: «إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِر...»[6]. در جایی دیگر نیز می‌فرماید: مشرکان حق تعمیر مسجد را ندارند: «ما كانَ لِلْمُشْرِكینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّه‏».[7] حتی آنها که باطن پلیدی دارند، منافقند و حسن نیتی ندارند، اگر مسجد ساختند، باید مسجدشان مانند مسجد ضرار خراب شود.

جایگاه نماز به قدری است که نیتِ سازنده و همکاران، مصالح ساختمان و خادم آن، همه باید در فضای پاکی ظاهری و باطنی باشند.

تنها موردی که در قرآن سفارش شده است که زینت خود را با خود ببرید، مسجد است: «یا بَنی‏ آدَمَ خُذُوا زینَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِد».[8] در روایات برای نظافت و تطهیر مسجد، پاداش‌های فراوانی بیان کردند. قرآن در این‌باره می‌فرماید: مادر مریم نذر کرد تا بچه‌ای که در شکم دارد، خادم مسجد شود: «رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَكَ ما فی‏ بَطْنی‏ مُحَرَّراًً».[9]

### مرتبط کردن امکانات و تشویقات با نماز

ناگفته پیداست که اگر امکانات و تشویق‌های خود را به نماز گره بزنیم، نماز رونق ویژه‌ای خواهد یافت. از صدر اسلام، همه نیازها در مسجد پیامبر متمرکز بود، مسایلی چون قضاوت، آموزش، کمک به فقرا، مکان اسکان آواره‌گان و مهاجران، مشورت، بسیج کردن مردم برای جبهه‌ها، تبلیغات، و حتی عقد فاطمه زهرا؟عها؟، همه در مسجد انجام می‌شد.

اگر چهره‌های معروف و فرهیختگان در مساجد شرکت کنند، اگر مردم به پزشکی که در محله سکونت دارد و در مسجد حاضر می‌شود، مراجعه کنند، اگر قرض الحسنه‌ای خواستند، از مسجد دریافت کنند، اگر مسائل امنیتی خود را از سوی بسیج مسجد تأمین نمایند، اگر شبانه‌روز درِ مسجد برای کسانی باز باشد که برنامه مطالعه و گفت‌وگو، مباحثه و امثال آن را دارند و یا دید و بازدیدهای رسمی و غیر رسمی را در مساجد قرار دهند، مساجد فعال خواهد شد.

در قرآن کریم می‌خوانیم: «تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ»[10] و در جایی دیگر می‌خوانیم، مصداق «بِرّ» اقام، نماز است: «لكِنَّ الْبِرَّ ... وَ أَقامَ الصَّلاة».[11]

اگر برای خرید هر چیز، به نحوی آن را با نماز گره بزنیم، مثلاً زمان خرید گوشواره را برای دختر یا خرید دوچرخه را برای پسر، زمانی قرار دهیم که فرزندمان نماز را یاد بگیرد، یا نماز را به طور صحیح بخواند و زمان آن را روز جمعه و در مسیر نماز جمعه قرار دهیم، جاذبۀ نماز زیاد خواهد شد.

در روایات سفارش شده که به هنگام بازگشت از سفر، سوغاتی بخرید، اگرچه چیز ارزان قیمتی باشد، تا هم تلخی فراق به گونه‌ای شیرین شود و هم بستگان به آن سفر علاقمند گردند و هم فروشندگان سوغاتی، از رفت و آمد و شلوغی شهر راضی باشند.

قطعاً خداوند پیامبرش را با چیزی که در شأن اوست تشویق می‌کند که می‌فرماید: اگر اهل تهجد شوی، امید است به مقام محمودی برسی: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى‏ أَنْ یَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُودا»[12] و به مردم می‌فرماید: اگر خود را از رختخواب برای نماز شب جدا کردی، پاداشی دریافت می‌کنی که هیچ‌كس از آن خبر ندارد: «تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِع‏ ... فَلا تَعْلَمُ‏ نَفْسٌ‏ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما كانُوا یَعْمَلُونَ»؛[13] (هیچ كس پاداشى را كه براى آنان در نظر گرفته شده نمى‏داند).

[1]. معارج: 34.

[2]. بقره: 187.

[3]. کافی، ج3، ص268.

[4]. وسائل‏الشیعة، ج5، ص 476.

[5]. بقره: 125.

[6]. توبه: 18.

[7]. همان: 17.

[8]. اعراف: 31.

[9]. آل عمران: 35.

[10]. مائده: 2.

[11]. بقره: 177.

[12]. اسراء: 79.

[13]. سجده: 16 و 17.