8. توجه به همراهی نماز با کمالات دیگر

در غذای جسمی اگر ادویه، مخلّفات، ترشی، شیرینی یا زعفران به آن اضافه شود، غذا را لذیذتر می‌کند و اشتها را بیشتر تحریک می‌کند؛ مانند وعده‌هایی که خطاب به بهشتیان می‌فرماید: آب آنجا با عطر زنجبیل آمیخته است: «كانَ مِزاجُها زَنْجَبیلا»[1] و در آیه دیگر می‌فرماید: «خِتامُهُ مِسْك‏»؛[2] اگر برخی نوشیدنی یا غذاهای دنیا هنگام مصرف یا پس از آن با نوعی تندی، گزندگی، تلخی و بد‌مزگی همراه است، اهل بهشت پس از مصرف نوشیدنی‌های بهشتی، احساس عطر و بوی خوشی دارند و اگر مهر و موم غذاهای دنیوی با چیزهای دیگری است، مهر و موم آنجا با مواد معطر و خوش‌بو است.

دعوت عملی به نماز زمانی است که جامعیت آن، مورد لحاظ و در کنار کمالات دیگر قرار گیرد. نماز اگر همراه با خوش‌زبانی، صداقت، وفای به عهد، نظافت، تحصیل، ادب، کمک به دیگران، مشورت، نشاط و زیبایی مطرح شود، این نماز همۀ دل‌های پاک را به خود جذب می‌کند؛ اما اگر نماز از اخلاق، تحصیل، ادب و کمک به فقیران جدا شود، جاذبۀ خودش را از دست خواهد داد.

در اسلام به ما سفارش شده اگر می‌خواهید دیگران را دعوت کنید، با عمل دعوت کنید، نه با زبان: «كُونُوا دُعَاةَ النَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِكُم‏».[3]

نماز در اسلام، با بسیاری مسائل دیگر همراه است:

ـ در قرآن بیش از بیست مرتبه در کنار سفارش به نماز، به زکات سفارش شده است. در آغاز قرآن در کنار نماز، انفاق مطرح می‌شود: «الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُون‏»[4] و در آخر قرآن در کنار «فَصَلِّ لِرَبِّکَ» واژۀ «وَ انحَر»[5] آمده؛ یعنی نماز به تنهایی کافی نیست؛ باید شتری را ذبح و بین دیگران تقسیم کنی.

ـ در عید فطر، در کنار نماز عید، راهپیمایی به‌سوی صحرا همراه با شعار، غسل و زکات فطره است.

ـ در عید قربان نیز در کنار نماز عید، غسل و نظافت و ذبح قربانی مطرح می‌شود. راستی چه زیباست که در یک عید به نان فقیران توجه می‌شود و در عید دیگر به گوشت آنان و این خود نشانۀ جامعیت دین است.

البته در سراسر اسلام این جامعیت به چشم می‌خورد، اسلام حتی در ارتباط زناشویی می‌فرماید: «نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُم ْأَنَّى شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ»؛[6] زنان شما به منزلۀ کشتزارند؛ هر زمان بخواهید می‌توانید سراغ آنها روید؛ ولی هدف تنها اشباع غریزه جنسی نیست؛ بلکه آینده‌نگری و تقوا، یعنی آمیزش با حلال، داشته باشید تا گرفتار حرام نشوید.

قرآن در این‌باره می‌فرماید: حتی لذت جنسی و لحظه‌ای شما باید هدفمند باشد. از حلال استفاده شود تا توان کنترل و تقوا نسبت به حرام به‌دست آید. مانند ماه رمضان که افراد سحری می‌خورند تا بتوانند در روز روزه بگیرند. در واقع، آمیزش جنسی فقط برای دفع شهوت نیست؛ در کنار لذت، آینده‌نگری، سرمایه‌گذاری و تقویت تقوا نیز نهفته شده است. چنانچه در آیۀ فوق، در کنار آمیزش جنسی، تقوا و ملاقات با خدا مطرح شده است. واقعاً کدام عقل بشری می‌تواند این‌گونه بین لذیذترین مسئله و تقوا و قیامت، اتصال برقرار کند؟

از سوی دیگر سفارش شده که مردم در سجدۀ خود به مسئله خانواده توجه کنند و این دعا را بخوانند: «یَا خَیْرَ الْمَسْئُولِینَ وَ یَا خَیْرَ الْمُعْطِینَ ارْزُقْنِی وَ ارْزُقْ عِیَالِی مِنْ فَضْلِكَ الْوَاسِعِ فَإِنَّكَ ذُوالْفَضْلِ الْعَظِیمِ»؛[7] خدایا رزق خانواده‌ام را تأمین کن... .

دین از سجده، به تأمین هزینۀ خانواده و از آمیزش جنسی، به تقوا و ملاقات با خدا ارتباط برقرار می‌کند. برای عمل صالح، راه را از خوردن قرار می‌دهد: «كُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً».[8] و از انجام عمل صالح، برای خوردن‌های دائمی و متنوع ارتباط داده می‌شود: «وَ فاكِهَةٍ مِمَّا یَتَخَیَّرُون‏ * وَ لَحْمِ طَیْرٍ مِمَّا یَشْتَهُون‏».[9]

از اهل زمین کانالی به آسمان‌ها از راه دعا و از آسمان‌ها کانالی به زمین از راه وحی زده می‌شود. از اهل زمین برای آسمانیان، ایمان به ملائکه: «آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِه‏»؛[10] و از ملائکه، استغفار برای زمینیان: «و یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْض‏».[11]

و بالاخره در خداپرستی، شتر را کنار آسمان می‌گذارد و می‌فرماید: «أَ فَلا یَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَیْفَ خُلِقَتْ * وَ إِلَى السَّماءِ كَیْفَ رُفِعَت‏».[12]

به‌طور کلی اگر در هر یک از دستورهای اسلام دقت كنیم، جامعیت تعجب‌آوری به چشم می‌خورد.

ای کاش نمازگزاران ما همۀ کمالات را داشته باشند، تا همۀ دل‌های پاک را به نماز دعوت کنند و تنها به نماز ظاهری، بدون توجه به دیگر کمالات قانع نباشند.

[1]. انسان: 17.

[2]. مطففین: 26.

[3]. بحار الأنوار، ج‏67، ص309.

[4]. بقره: 3.

[5]. کوثر: 2.

[6]. بقره: 223.

[7]. الكافی، ج‏2، ص551.

[8]. مؤمنون: 51.

[9]. واقعه: 20 و 21.

[10]. بقره: 285.

[11]. شوری: 5.

[12]. غاشیه: 17 و 18.