برای ورود به هر کاری، لازم است با شیوه‌ها و روش‌های ورود به آن آشنا شویم تا هم زود به مقصد برسیم و هم به نتیجۀ مطلوب دست یابیم. دعوت به نماز نیز کاری است که از شیوه‌ها و روش‌های خاصی برخوردار است که مهم‌ترینِ آنها عبارتند از:

1. برانگیختن احساسات با شمارش نعمت‌ها

اولین مایه برای دعوت به نماز، استفاده از احساسات و فطرت است. در انسان احساساتی وجود دارد که اگر بیدار شوند، او به سمت تشکر از خدا می‌رود. ما نیز باید این سرمایۀ احساس و وجدان را زنده نگه داریم و هر جا غبار غفلت آن را فرا گرفت، با تذکر و موعظه، آن را برطرف کنیم.

در تلویزیون، کلیپی از پدر پیری که با جوانش برای تفریح به بوستانی رفته بودند، نشان داد. پیرمرد هر چند دقیقه یکبار از فرزندش می‌پرسید: این پرنده کوچک چیست؟ بار اول جوان گفت: گنجشک است. دفعۀ دوم که پدر سؤالش را تکرار کرد، جوان با کمی ناراحتی گفت: گنجشک است، اما بار سوم که سؤال پدر تکرار شد، جوان با عصبانیت بر سر پدر فریاد کشید و گفت: گفتم که، گنجشک است. پدر از پسرش خواست دفترچه خاطراتش را بیاورد. بخشی را که مربوط به جوانی خودش و کودکی این جوان بود، باز کرد و از پسر خواست که بلند بخواند. در آن نوشته شده بود که من جوان بودم و فرزندم که کودک بود در همین بوستان، ده‌ها بار از من پرسید «نام این پرنده چیست؟» و من هر بار با کلمات «جانم، عزیزم، قربانت بگردم» جواب دادم: گنجشک است! جوان شرمنده شد و پدر را در آغوش گرفت؛ بوسید و از او عذر خواهی کرد...

بهترین راه برای زنده‌کردن احساسات انسان‌ها نسبت به خدا، توجه به نعمت‌هاست؛ همان‌گونه که این پیرمرد جوانش را با بیان محبت‌های گذشتۀ خود، بر سر شور و شعور آورد و وجدان خفتۀ او را بیدار کرد.

ما برای اینکه رابطه خود را با خدا تقویت کنیم، باید نعمت‌های خدا را بازگو کنیم؛ نعمت‌های ظاهری مثل زمین، آسمان، گیاه، باران، خورشید، ماه، دریا، عقل، علم، چشم، گوش، قلب و همچنین با توجه دادن به نعمت‌های باطنی، مثل نعمت حکمت، هدایت، گرایش به خوبی‌ها، تنفر از بدی‌ها، دوست داشتن اولیای خدا، تنفر از ستمگران، وجود انگیزه و علاقه نسبت به کارهای خیر و وجود رهبران معصوم از یک‌سو و ضمناً تداوم این نعمت‌ها از سوی دیگر. اینها توجه و معرفت انسان را نسبت به خدا معطوف و محبت خدا و اطاعت از خدا را در انسان شکوفا می‌کند. امام سجاد(ع) می‌فرماید: «خداوند به موسی(ع) وحی فرمود: أحبّنی و حَبِّبنی الی خلقی و حبِّب خلقی الیّ؛[1] ای موسی! مرا دوست بدار و کاری کن که مردم نیز مرا دوست داشته باشند. موسی(ع) عرض کرد: چگونه محبت تو را در دل بندگان ایجاد نمودهو تقویت نمایم؟ خداوند پاسخ داد: ذکّرهم آلائی و نعمائی لِیحبّونی؛ برای آنان نعمتها و الطافم را بازگو کن، تا مرا دوست داشته باشند.»[2]

### تلخی‌ها هم خود نعمت هستند

باید دانست که بسیاری از تلخی‌ها و ناگواری‌ها که در ظاهر عذاب به حساب می‌آیند، در باطن نعمت هستند؛ زیرا انسان را از خواب غفلت بیدار می‌کنند و مزۀ نعمت‌ها را به او می‌چشانند؛ مثلاً اگر مقداری از جاده خراب باشد، همین که به جاده آسفالت برسیم، قدر آن را بهتر می‌شناسیم.

### فلسفة سختی‌ها و تلخی‌ها

وجود سختی‌ها و تلخی‌ها دلایل و فوایدی دارد که برخی از آنها عبارتند از:

ـ رابطه انسان را با خدا زیاد می‌کند؛

ـ وجدان مردم را بیدار و حس تعاون را در آنها شکوفا می‌کند؛

ـ انسان را به فکر چاره‌جویی می‌اندازد و هزاران اختراع و ابتکار در همین چاره‌جویی به‌دست می‌آید؛

ـ عقل و تجربۀ انسان را بالا می‌برد؛

ـ غرور و غفلت به وجود آمده بر اثر رفاه را از بین می‌برد؛

ـ کفارۀ لغزش‌ها و گناهان انسان می‌شود؛

ـ قدر نعمت‌ها بیشتر و بهتر شناخته می‌شود و حسّ شکرگزاری بیدار می‌شود.

اگر بخواهیم قدر نعمت‌ها را بهتر بشناسیم، باید در ذهن خود نبود آنها را تجسم کنیم. به این مثال‌ها توجه کنید:

ارزش حافظه زمانی معلوم می‌شود که انسان حافظه خود را از دست بدهد؛ تا آنجا که حتی اسم خودش را فراموش کند!

اگر حرکت زمین به دور خود متوقف شود، برای بخشی از مردم، روز همیشگی است و برای بخشی دیگر شب؛ این زندگی برای هر دو گروه، طاقت‌فرسا خواهد شد؛

اگر آب به عمق زمین فرو برود، انسان بیچاره خواهد شد؛

اگر فاصلۀ خورشید با ما چند کیلومتر نزدیکتر یا دورتر می‌شد، یا بر اثر حرارت می‌سوختیم و یا بر اثر سرما یخ می‌زدیم؛

اگر گیاهان دی‌اکسید کربن هوا را به اکسیژن تبدیل نمی‌کردند، تنفس برای ما مشکل می‌شد؛

اگر خواب ما همراه با غلتیدن نبود، یک شبه همۀ مردم، نیمه فلج می‌شدند؛

اگر آب دهان ما تلخ بود، یا به اندازۀ کافی تولید نمی‌شد، زندگی و صحبت سخت می‌شد؛

اگر ابرو نداشتیم، نور خورشید چشم را از بین می‌برد؛

اگر اشک ما شور نبود و یا چشم ما در گودی قرار نمی‌گرفت، برای چشم ما مشکلات بسیاری به‌وجود می‌آمد؛

اگر نوزاد مکیدن بلد نبود، همه نوزادان از گرسنگی می‌مردند؛

اگر کمی پوست اضافه روی انگشتان نبود، قدرت خم کردن آنها را نداشتیم و کاری نمی‌شد کرد؛

اگر دندان‌ها به‌صورت جدا نمی‌بود، وارد شدن آسیب به گوشه‌ای از دندان، تمام فک و لثه را از بین می‌برد؛

اگر بیست سال همۀ فرزندان فقط دختر یا پسر باشند، نظام زندگی در دنیا فلج می‌شد؛

اگر ترمیم سلول‌ها در ساختمان بدن نبود، بدن ما پس از یک صدمه و بیماری از بین می‌رفت. همین‌که خونی از بدن خارج می‌شود، بدن خونسازی می‌کند و کمبود آن را جبران می‌نماید.

سعدی می‌گوید: «هر نفسی که فرو می‌رود مُمدّ حیات است و چون بر می‌آید، مفرّح ذات؛ پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمت، شکری واجب.

از دست و زبان که برآید

کز عهدۀ شکرش به در آید؟»

اما امام صادق(ع) فراتر از آن می‌فرماید: در هر نفسی هزاران نعمت است (و نه دو نعمت)؛ چرا كه در هر نفسی کوسه‌ها و نهنگ‌های اقیانوس‌ها و دریاها هم سهم دارند؛ زیرا هر روز میلیون‌ها حیوان دریایی می‌میرند و کوسه‌ها و نهنگ‌ها آنها را می‌خورند. اگر این کار نبود، حیوانات مرده آب دریا را بدبو می‌کردند و اگر آب دریا بد بو می‌شد، تنفس برای انسان مشکل بود.

باورش سخت است که نهنگ هم در نفس كشیدن راحت ما سهمی داشته باشد و هر برگ درخت نیز به دلیل تولید اکسیژن، نقش مهمی ایفا كند. اصولاً خداوند زمین را به‌صورت یک تصفیه‌خانۀ رایگان، همیشگی و بدون منت قرار داده است. آب آلوده به زمین فرو می‌رود و چند متر آن طرف‌تر، آب زلال از درون زمین بیرون می‌آید. اگر می‌خواستیم آب آشامیدنی خود را تصفیه کنیم، با چه ابزار و هزینه‌ای و در چه مدت زمانی می‌توانستم این کار را انجام دهیم؟!

خداوند زمین را آنگونه آفرید که یك دانه می‌گیرد و یك خوشه پس می‌دهد؛

باران را آن‌گونه آفرید که تمام اندام درختان را شستشو و آنها هم هوا را تصفیه می‌کنند؛ افزون بر آنكه همین آب، در زمین ذخیره می‌ماند؛

بنابراین تنها بحثی که هیچ‌گاه و برای هیچ‌کس تمام‌شدنی نیست، یاد نعمت‌های خداوند است و بهترین راه دعوت به نماز، توجه به خداوند و نعمت‌های اوست.

اگر انسان به یاد خدا و نعمت‌های او باشد، از بی‌اعتنایی، غفلت و ترک نماز خود شرمنده می‌شود. اگر فرزندی نسبت به والدین بی‌اعتنا باشد، بهترین راه آن است که خدمات والدین به او گوشزد شود؛ چرا كه یاد خدمات، فرزند را شرمنده می‌كند و به اطاعت از پدر و مادر وا می‌دارد؛ همان‌طور که آن پیرمرد در آن بوستان، فرزند متکبر خود را با یادآوری محبت خود، به کرنش واداشت.

خلاصه آنکه، قرآن دلیل سنگینی نماز برای بعضی را نداشتن خشوع می‌داند: «وَ إِنَّها لَكَبیرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعین‏»[3] و خشوع نیز به معنای نرمی است و قلب انسان سنگدل و غافل، با توجه کردن به نعمت‌های خداوند، نرم می‌شود.

قرآن خود در این زمینه آیات فراوانی دارد که به چند نمونه اشاره می‌شود:

1. «أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهین‏»؛[4] آیا شما را از قطرۀ آب پست نیافریدم؟

2. «أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْن‏ * وَ لِساناً وَ شَفَتَیْن‏»؛[5] آیا برای شما دو چشم و دو لب و یک زبان قرار ندادم؟

3.«أَ لَمْ تَكُنْ آیاتی‏ تُتْلى‏ عَلَیْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُون‏»؛[6] آیا برای هدایت شما پیامبر و تذکرات آسمانی نفرستادم؟

4. «أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِه‏»؛[7] آیا خطاهای شما را از طریق توبه نپذیرفتم؟

آری؛ اگر یک هزارم از اشتباهاتی را که خدا از ما سراغ دارد، دیگران خبر داشتند، چه رسوایی‌هایی كه برای ما ایجاد نمی‌کردند! ولی خداوند عذر و توبه ما را می‌پذیرد و حتی توبه‌کنندگان را دوست دارد.

خلاصه اینکه، بهترین راه برای دعوت به نماز، استفاده از احساسات انسان است. هر انسانی همین که محبت خدا، لطف او و نعمت‌هایش را احساس کند، در برابر خداوند نرم و خاشع می‌گردد.

[1]. التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري ؟ع؟، ص342.

[2]. مستدرک الوسائل، ج12، ص240؛ بحارالانوار، ج2، ص4.

[3]. بقره: 45.

[4]. مرسلات: 20.

[5]. بلد: 8 و9.

[6]. مؤمنون: 105.

[7]. توبه: 104.