6.‌ موضوع‌شناسی

در امر به معروف و نهی از منکر باید موضوع‌شناسی و مخاطب‌شناسی بصیرانه صورت گیرد. گاهی نرمی، و گاهی تندی لازم است. به این مثال توجه کنید:

اگر روی آستین انسان گرد گچ نشست، آن را با ضربۀ شدید دست از لباس دور می‌کنیم. اما اگر روی همین آستین، دوده‌‌ای نشست، باید آن را با فوت و به آهستگی و نرمی از لباس دور کرد. اگر در این مورد نیز با شدت برخورد کنیم، دستمان سیاه می‌شود و دوده به لباس مالیده می‌شود. لذا با تمام منکرات نمی‌توان یکسان برخورد کرد و هر کدام، حساب جداگانه‌ای دارد. در بحث نماز هم باید افراد را شناخت و برای هر کدام برنامۀ جداگانه‌ای داشت؛ عده‌ای اصلاً نماز نمی‌خوانند: «قالوا ما سَلَکَکُم فی سقر قالوا لَم نَکُ مِن المصلّین»،[1] عده‌ای گاهی نماز می خوانند: «فویلٌ للمصلّین الذّین هم عَن صلاتهم ساهون»،[2] عده‌ای همیشه نماز می‌‌خوانند، ولی شرایط نماز را رعایت نمی‌کنند: «اضاعوا الصلاة». همان‌ها که اصلاً نماز نمی‌خوانند نیز افراد متفاوتی هستند؛ عد‌ه‌ای در عقیده به خدا مشکل دارند که باید عقایدشان درست شود، عده‌ای در عقیده به خدا مشکل ندارند، بلکه از اهمیّت و جایگاه نماز آگاه نیستند که باید اهمیّت نماز به آنها گفته شود، عده‌ای اهمیّت نماز را می‌دانند، ولی تنبل‌اند که باید تنبلی آنها مداوا شود.

لطیفه

شخصی به دیگری گفت: گوش من درد می‌کند. گفت: برو آن را بکش!

شخص با تعجب پرسید: چطور؟ گفت: زیرا دندانم که درد می‌کرد، کشیدم!

بسیارند افرادی که در دعوت، از راه ملامت وارد می‌شوند؛ در حالی‌که نمی‌دانند این ملامت، شنونده را لجباز می‌کند.

[1]. مدثر: 42.

[2]. ماعون: 4 و 5.