چند خاطرۀ تربیتی

- یکی از بزرگان گفت: دیدم فرزند جوانم در خانه نماز فرادا می‌خواند. به مادرش گفتم: از او بپرس چرا با اینکه مسجد نزدیک خانه است، به مسجد نمی‌رود؟ فرزندم این‌گونه پاسخ داده بود: به پدر بگو چرا خودت به مسجد نمی‌روی؟!

- یکی از وزیران می‌گفت: فرزندم که می‌خواست به مدرسه برود، به او مبلغی پول دادم. همین که از مدرسه برگشت، به من گفت: آن مبلغ را در راه به فقیر دادم. فرزند را خواستم و ده برابر آن مبلغ را به فرزندم دادم. سپس قرآن آوردم و این آیه را برای او خواندم که: «هر کس کار خیری انجام دهد، خداوند متعال ده برابر به او پاداش می‌دهد». من بر اساس این آیه، ده برابر آنچه به فقیر دادی، به تو می‌دهم. به این ترتیب، مسئله انفاق، تشویق، تفسیر و تربیت، یکجا عملی شد: «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها».[1]

- «آیت الله مدنی»، شهید محراب می‌گفت: در بازار نجف می‌رفتم که دیدم دو نفر از فرزندان «آیت الله سید محسن حکیم» جلوی من راه می‌روند و با هم گفتگو می‌کنند. یکی از آنها از دیگری پرسید: این حرفی که می‌گویی راست است؟ برادر دیگر پاسخ داد: مگر دیشب پدر ما همۀ فرزندان را دور خود جمع نکرد و نگفت: «تصمیم بگیرید هرگز دروغ نگویید و ما هم به ایشان قول دادیم؟!»

آیت الله مدنی شهید محراب می‌گفت: از این گفتگو فهمیدم که این مرجع بزرگوار، کنار مرجعیت در سطح وسیع، چگونه مواظب گفتار فرزندان خود نیز هست.

بنابر روایات، امام باقر(ع) فرزندان را برای آمین گفتن در جلسه دعا حاضر می‌كرد. در قرآن نیز می‌خوانیم که پیامبر(ص) در داستان مباهله کودکان را با خود برد.[2]

به هر حال، قرآن از والدین متعهد تجلیل می‌کند و می‌فرماید: حضرت اسماعیل(ع) پیوسته خانواده خود را به نماز سفارش می‌کرد: «وَ كانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاة»[3] و از والدینی که نسل کاهل نسبت به نماز تحویل می‌دهند، انتقاد کرده و می‌فرماید: «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا».[4] البته گاهی والدین تمام تلاش خود را می‌کنند و این فرزندان هستند که نماز را ضایع می‌کنند.

در اینجا باید گفت که معنای ضایع کردن نماز، نخواندن آن نیست؛ بلکه تأخیر آن از اول وقت و غلط خواندن آن و انجام آن به شیوۀ نامناسب، با سرعت و بدون حضور قلب است.

به راستی اگر ما که در اولین عبارت نماز «الله اکبر» می‌گوییم، این واژه‌ها را با جان خود باور کنیم، هیچ چیز دیگری را بر نماز برتری نخواهیم داد.

### روش‌های پیشنهادی برای والدین

والدین می‌توانند با خرید سجاده‌ای زیبا یا با محبت‌های ویژه، گفتگوی عاطفی، علمی، تشویق و احترام و در موارد کاهلی آنها، با عبوس شدن و قهر موقت، رضایت یا عدم رضایت خود را اعلام کنند.

گاهی فرزندان کوچک را به‌حفظ قرآن، اشعار، سرودهای دسته جمعی و تواشیح وادار می‌کنیم؛ اما این سرمایه‌گذاری را درباره اذان و نماز انجام نمی‌دهیم. والدین باید سعی کنند فرزندان خود را با بچه‌های مسجد مأنوس کنند و گاهی به افراد فرهیخته بگویند که از فرزندانشان تشکر كنند و آنها را تشویق نمایند.

یکی از راه‌های دعوت نسل نو به نماز آن است که در برنامه‌های مسجد، هیچ‌گونه تحقیری نسبت به نسل نو نشود و گاهی مسئولیتی از جمله گفتن اذان و اقامه، اعلام برنامه، به آنان سپرده شود. در اسلام به ما سفارش شده حتی اگر خواستید به کسی کمک کنید، پول را به فرزند خویش بدهید و از او بخواهید تا او پول را به فقیر بدهد، تا به این وسیله فرزند برای خود احساس نقش و مسئولیت کند. همین که کودک دید با اذان و اقامه او صدها نفر رکوع و سجود می‌کنند، احساس کرامت خواهد كرد.

بهانه‌هایی مانند اینکه کودک نمازش درست نیست، یا لباسش چنین است، یا مراعات مستحبات را نمی‌کند، قابل قبول نیست.

خاطره‌ای شنیدنی

«آیت الله خامنه‌ای» رهبر معظم انقلاب می‌فرمودند: من در مشهد اقامۀ نماز مسجدی را به‌عهده داشتم. جوانی با لباسی رنگارنگ در صف اول نماز نشسته بود. سالمندی به او طعنه زد که آیا خجالت نمی‌کشی با این لباس جلف در صف اول نشسته‌ای؟ او شرمنده شد و رفت در صف دیگر نشست. من به آن پیرمرد گفتم: چه حقی داشتی این جوان را از سر جایش بلند کردی؟ مگر شرط حضور در صف اول، رنگ لباس است؟ او هم از جوان عذرخواهی کرد و خواست تا در جای اولش بنشیند.

اگر کودکی دو ساله در جایی نشسته باشد، بالاترین شخصیت هم حق ندارد این کودک را از جایش بلند کند و در جای او نماز بخواند؛ اگر این كار را بكند، نمازش باطل است.

لباس زیبا و آرایش مادر به هنگام نماز (که مستحب است)، سبب گرایش دختران به نماز می‌شود. اگر از دختری بپرسند عروسی را بیشتر دوست داری یا عزا را؟ می‌گوید: عروسی را؛ زیرا در عروسی همه لباس زیبا می‌پوشند و دختر از آنجا كه به آرایش علاقه دارد، همین که دید مادرش به هنگام نماز تغییر لباس و آرایش می‌دهد، او هم به نماز علاقه‌مند می‌شود.

البته طبعاً هرچه والدین به مسائل تربیتی آگاه‌تر و محبتشان بیشتر و در عمل پیشگام‌تر باشند، در این زمینه موفق‌تر خواهند بود.

والدین باید بدانند که عقب‌انداختن آموزش نماز تا سن بلوغ، کار آنان را سخت می‌کند. برای نمونه اگر به کودکی اجازۀ سیگار کشیدن را تا پانزده سالگی بدهیم، سپس یکباره از او بخواهیم از سیگار دست بردارد، مشکل خواهد بود. اگر بخواهیم دختری را تا نُه سالگی بی‌حجاب یا بدحجاب رها کنیم، به طور قطع نمی‌توان در یک لحظه، لباسی را که به او عادت کرده از او گرفت؛ همان‌گونه که اگر به طفلی دو سال یکسره شیر بدهیم و بعد بخواهیم یکباره به او کباب بدهیم، به معدۀ او فشار وارد می‌شود. بنابراین، باید والدین از سال‌ها پیش از بلوغ، فرزندان خود را با نماز آشنا کنند.

والدین باید بدانند که در آموزش نماز به کودکان، مستحبات را وارد نکنند؛ یعنی اول به آموزش واجبات، آن هم به حداقل‌ها بسنده کنند.

### توجه به لقمۀ حلال در خانواده

از مسائلی که باید والدین توجه داشته باشند آن است که در تغذیۀ فرزندان، به فکر لقمه حلال باشند؛ زیرا اگر بدن از لقمه حلال تغذیه نکند، حتی سخنان امام معصوم(ع) هم در او اثر نخواهد کرد. امام حسین(ع) در روز عاشورا، سه بار با مردم گفتگو فرمود. آنان گوش ندادند و امام(ع) فرمود: به طور قطع شکم شما از حرام پر شده است: «مُلِئَت بُطونُکُم مِنَ الحَرامِ».[5]

اصحاب کهف که مورد ستایش قرآن هستند، پس از خواب طولانی که بیدار شدند، به سراغ پاک‌ترین غذا رفتند: «أَیُّها أَزْكى‏ طَعاما».[6]

کم‌فروشی و لقمۀ حرام، بستری برای فجور و فساد هستند و این دو نیز بستری برای تکذیب می‌شوند. قرآن ابتدا می‌فرماید: «وَیلٌ لِلمُطَفِّفین»؛[7] وای بر کم‌فروشان که لقمۀ حرام می‌خورند. سپس می‌فرماید: «إِنَّ كِتابَ الفُجَّار»[8] یعنی این لقمه حرام، انسان را به فجور می‌کشاند. سپس در ادامۀ آیات می‌فرماید: «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبین‏».[9] فسق و فجور، بستری برای تکذیب می‌شوند.

حکایتی عبرت‌آموز

یکی از حاکمان ستمگر، از عالمی دعوت کرد که یکی از سه پیشنهادش را بپذیرد؛ یا منصب قضاوت را عهده بگیرد، یا معلم فرزندانش شود، یا اینکه در سفره‌ای میهمان حاکم گردد.

آن شخص در محاسبات خود گفت: مهمان شدن در چند دقیقه، بهتر از قاضی و مدرس شدن برای حکومت طاغوت در زمانی طولانی است؛ افزون بر اینکه گناهش هم کمتر است. ولی همین که سر سفره رنگین حاکم نشست و از غذاهای لذیذ، ولی حرام او خورد، به حاکم گفت: من هم مسئولیت قضاوت را می‌پذیرم و هم مسئولیت تدریس فرزندانت را!

در روایت می‌خوانیم که مال حرام، در نسل اثر می‌گذارد: «كَسْبُ الْحَرَامِ یَبِینُ فِی الذُّرِّیَّة».[10]

### تبلیغات خانگی

در روایات آمده است که در خانه، جایی را برای نماز قرار دهید.[11] شاید بتوان گفت نظر اسلام این است که نگاه به آن مكان، انسان را به یاد نماز می‌اندازد و اگر به علت کوچکی مکان نمی‌توان محلی را برای نماز اختصاص داد، دست‌كم با نصب علامت قبله یا آیه‌ای که نشانۀ نماز باشد، یا گذاشتن سجاده، ساکنین به یاد نماز بیفتند.

از جمله سفارش‌هایی که بزرگ خانواده باید آشكارا نسبت به اهل خانه انجام دهد، دعوت به نماز است: «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ»؛ و از این سفارش خسته نشود: «وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها».[12]

علائم و نشانه‌ها نیز باید به گونه‌ای انسان را به یاد نماز بیا‌ندازد. شاید از آیۀ «فی‏ بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَع»‏؛[13] (این نور هدایت درخانه‏هایى است كه خداوند اذن داده، رفعت یابند)، بتوان استفاده کرد که مكانِ یاد خدا اگر در بین ساختمان‌های برجسته باشد، مورد رضای خداست.[14]

مهندسان و معماران سنتی مؤمن، مدارس علمیه را طوری طراحی می‌کردند که بلندترین و بزرگ‌ترین نقطه، مسجد و گنبد بود و حجره‌های طلّاب، اتاق‌های کوچکی بودند که دور تا دور مسجد قرار می‌گرفتند و به این ترتیب، معنای «الله اکبر» حتی از نمای ساختمان نیز پیدا بود.

همچنین بین مکان نماز و نمازگزار، ارتباط معنوی وجود دارد که به ما سفارش کرده‌اند لحظات آخر عمر که حساس‌ترین و خطرناک‌ترین ساعات عمر است، بستر را در محلی از خانه قرار دهید که بیمار در آن نماز می‌خوانده است.

[1]. انعام: 160.

[2]. آل عمران: 61.

[3]. مریم: 55.

[4]. همان: 59.

[5]. بحار الأنوار، ج‏45، ص8.

[6]. کهف: 19.

[7]. مطففین: 1.

[8]. همان: 7.

[9]. همان: 10.

[10]. الكافی، ج‏5، ص125.

[11]. همان، ج‏3، ص480.

[12]. طه: 132.

[13]. نور: 36.

[14]. رفعت در این شریفه هم شامل رفعت معنوی و اجتماعی می‌شود، مثل آیه: «و رفعنا لک ذکرک» و هم شامل رفعت مکانی است مانند آیۀ شریفه «وَ إذ یَرفَعُ ابراهیمُ القواعدَ مِن البیت»؛ یاد کن هنگامی که ابراهیم پایه‌های خانۀ کعبه را بالا برد» بالا بردن در این آیه شریفه به معنای برجستگی مکانی است؛ همانگونه که دربارۀ خود قرآن می‌خوانیم: «مرفوعة مطهرة» که هم اشاره به جایگاه معنوی و برتری معنوی قرآن است و هم می‌تواند به این معنا باشد که قرآن را در مکان بلند قرار داده و روی زمین نگذاریم و شاید ساختن رحل به این دلیل باشد که جایگاه قرآن، روی زمین و مقابل کف پا و نشیمنگاه نباشد.