افرادی که وظیفه دعوت دیگران به دین و خصوصاً نماز را به عهده می‌گیرند، باید به خصایص و ویژگی‌هایی آراسته باشند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

1. اخلاص

اخلاص در دعوت یعنی:

ـ دعوت او بدون چشم‌داشت و امکانات و تجملات دیگران باشد: «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْكَ إِلى‏ ما مَتَّعْنا بِه‏»؛[1]

ـ ‌هیچ‌گونه توقع پاداش و تشکری از مخاطب نداشته باشند: «لا نُریدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُورا»؛[2]

ـ دعوت‌کننده باید دقت کند که دعوت او فقط برای خدا باشد. خداوند در سورۀ نحل به پیامبر(ص) می‌فرماید: «ادع الی سبیل ربک»[3] یعنی دعوت باید برای خدا و به راه خدا باشد. دعوت نباید به مسجد من، هیئت من، سخنرانی من و ... باشد، در زیارت جامعه کبیره هم می خوانیم که ویژگی اهل بیت؟عهم؟ این بود که «الی الله تدعون» یعنی: فقط به سوی خدا دعوت می‌کنید. بنابراین، اگر کسی می‌خواهد دعوتش مؤثر باشد، او هم باید دعوتش فقط الهی باشد و از هیچ‌كس نترسد: «الَّذینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّه‏»[4] و سرزنش این و آن در او اثر نکند: «لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِم‏».[5]

2. محبت

یکی دیگر از ویژگی‌های دعوت‌کنندۀ به نماز، این است که این کار باید در اوج محبت انجام گیرد. خداوند در تنها آیه‌ای که گنهکاران را مورد خطاب قرار می‌دهد، با نهایت محبت، آنها را به خود منسوب کرده و می‌فرماید: «قُلْ يا عِبادِيَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ»[6] و وقتی پیامبرش حضرت موسی(ع) و برادرش هارون را به سوی فرعونی می‌فرستد که ادعای خدایی نموده و طغیان کرده است، به آنها می‌گوید: «فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى‏»[7]

و آن‌گاه که داستان لقمان را در دعوت فرزندش به نماز بیان می‌کند، می‌فرماید: لقمان نیز با بهره گرفتن از عنصر عاطفه، فرزند را به خودش نسبت داده و گفت: «يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ».

در حدیثی از امام صادق(ع) وارد شده است: «انّ الله لیَرحَمُ العبدَ لِشدّةِ حبّه لِوَلِده»[8] ؛ قطعا خداوند بنده‌اش را مورد رحمت قرار می‌دهد، بخاطر زیادی محبتش به فرزندش.

بنابراین اگر می‌خواهیم دیگران را و مخصوصا فرزندان را به نماز دعوت کنیم، باید در نهایت عشق و علاقه و محبت به فرزند باشد.

3. تواضع

کسانی که به كار خیر و نماز دعوت می‌کنند، باید در برابر مخاطب خود تواضع کامل داشته باشند: «وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِینَ»؛[9]

باید زندگی آنها عادی باشد: «إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُم‏»[10] و «یَمْشی‏ فِی الْأَسْواق‏»؛[11]

هدفشان نباید برتری‌طلبی نباشد: «تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یُریدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقین‏»؛[12]

4. شرح صدر و اخلاق نیک

دعوت کننده به کار خیر باید دارای سعۀ صدر و اخلاق عالی باشند: «وَ إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظیم‏»[13].

اصولاً قرآن علت گرد آمدن مردم در اطراف پیامبر را اخلاق نیک و مهربانی حضرت می‌داند: «وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ».[14]

5. خوش‌نامی

دعوت‌کننده باید در جامعه، خوش‌سابقه و بدون حاشیه باشد: «فَقَدْ لَبِثْتُ فیكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِه‏».[15] یکی از علل تأثیر سخنان پیامبر(ص) در مردم آن روزگار نیز، همین خوش‌نامی ایشان بود که مردم او را «محمد امین» نامیده بودند.

در دعوت به نماز و هر کار خیر دیگر، محبوبیت فرد نقش مهمی دارد.

قرآن می‌فرماید: از مردم زکات بگیر و به آنان درود فرست؛ زیرا درود شخص تو برای آنان آرامش‌بخش است: «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُم‏».[16]

در ماجرای تنظیم اسناد تجاری نیز قرآن می‌فرماید: گواهانی را که از آنها راضی هستید، گواه بگیرید: «مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداء».[17] یا در جای دیگر می‌فرماید: حتی مخالفان به پیامبران می‌گفتند: ما به تو دل بسته بودیم: «قَدْ كُنْتَ فینا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا».[18]

6. معلومات و دانش کافی

هر کاری نیاز به علم مخصوص دارد و دعوت به حق نیز این‌گونه است.

ـ دعوت باید همراه با حکمت، موعظۀ حسنه و جدال احسن باشد: «ادْعُ إِلى‏ سَبیلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی‏ هِیَ أَحْسَن‏»؛[19]

ـ دعوت به نماز و هر کار الهی دیگر، باید بر اساس بصیرت باشد: «أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى‏ بَصیرَة»؛[20]

ـ در دعوت، باید به بهترین بیان و با متانت سخن بگویند: «وَ قُلْ لِعِبادی یَقُولُوا الَّتی‏ هِیَ أَحْسَن‏»؛[21]

ـ باید از راه‌های حقی که اولیای خدا رفته‌اند، پیروی کرد و به بهانۀ اسم‌هایی همچون ابتکار و نوآوری، وقار و متانت خود و نیز سنت‌های خوب دیگران را از بین نبریم؛

ـ در نهایت، دعوت باید طبق اخلاق و ادبیات و فرهنگ مخاطب باشد:«بِلِسانِ قَوْمِه‏».[22]

7. بیان روان

همین‌که خداوند متعال به حضرت موسی(ع) فرمود برای دعوت به سراغ فرعون برود، ایشان دو مطلب را از خداوند خواستند که یکی باز شدن لکنت زبانش بود:«وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانی‏ یفقهوا قولی»[23] و دیگری اینکه، برادرش که از او خوش‌زبان‌تر بود نیز همراهش گردد.

کسانی که مسئول دعوت به نماز یا آموزش آن هستند، باید سعی کنند این سخن‌ها را به‌گونه‌ای بگویند که عوام آنها را بفهمند و خواص آنها را بپسندند.

بعضی بیان روانی دارند، به‌گونه‌ای که همۀ مردم آن را می‌فهمند؛ ولی کلامشان همراه با علم و عقل و منطق نیست؛ یعنی خواص، آن بیان را نمی‌پسندند و رد می‌کنند. برخی دیگر کلامشان علمی و منطقی است، ولی روان‌گو نیستند. یعنی خواص آن را می‌پسندند؛ ولی عوام آن را نمی‌فهمند.

استاد و معلم و روحانی باید آن‌گونه بگوید که عوام بفهمد و خواص بپسندد؛ یعنی هم با استدلال باشد و هم روان و قابل فهم برای همه گفته شود.

8. دل‌سوزی

دعوت‌کنندۀ به نماز باید مانند پیامبر اسلام(ص)، سوز و شور ویژه‌ای داشته باشد: «حَریصٌ عَلَیْكُم‏»؛[24]

خداوند متعال می‌فرماید: سختی و رنج شما بر پیامبر بسیار گران است: «عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّم‏»؛[25]

تذکر به نماز هم باید مانند پیامبر، از روی سوز باشد.

9. قاطعیت همرا با محبت

پدر و مادر همانطور که برای سرما خوردن فرزند اقتدار به خرج داده و نمی‌گذارند با لباس تابستانی در هوای سرد بازی کند، در دعوت فرزند به نماز هم باید اقتدار داشته باشند.خداوند در سورۀ طه آیه 132 به پیامبر(ص) می‌فرماید: «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ» واژه «امر»، نشان‌دهندۀ اقتدار است که با خواهش و تمنا تفاوت دارد. حضرت لقمان نیز وقتی فرزندش را به نماز دعوت می‌کند، او را امر کرده و می‌فرماید: «يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ»[26] البته باید توجه داشت که امر حضرت لقمان(ع)، بعد از محبت ایشان به فرزند می‌باشد. اگر دربارۀ فرزند فقط اقتدار به خرج داد و امر کرد، عقده‌ای می‌شود و اگر به فرزند فقط محبت کرد، لوس می‌شود. اگر بخواهیم فرزند نه عقده‌ای شود و نه لوس، بایدهم به او محبت کرد و هم اقتدار و قاطعیت به خرج داد. البته محبت باید مقدم بر اقتدار باشد، همانگونه که حضرت لقمان(ع) نیز ابتدا با محبت فرزندش را خطاب می کند «یا بنیّ» و سپس با اقتدار می‌‎گوید: «اقم الصلاة».

10. شروع از خود و اطرافیان

لازم است که دعوت‌کننده، خود به آنچه دعوت می‌کند، عامل باشد: «وَ ما أُریدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى‏ ما أَنْهاكُمْ عَنْه‏»؛[27]

همچنین از خویشان و اطرافیان شروع کند: «وَ أَنْذِرْ عَشیرَتَكَ الْأَقْرَبین‏»[28] و «قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلیكُمْ ناراً».[29]

11. صبر و استقامت

دعوت‌کننده باید بداند که کار او نیاز به صبر و تحمل دارد و او باید صبر پیشه کند: «فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»؛[30]

او باید پیش‌بینی این که در جامعه، افراد لجوجی هم هستند که در مقابل تمام دعوت‌ها، تبلیغات و استدلال‌ها، جز لجبازی عکس العملی از خود نشان نمی‌دهند، داشته باشد: «فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائی‏ إِلاَّ فِراراً».[31]

12. ایمان به کار

باید دعوت‌کنندگان به آنچه مردم را بدان دعوت می‌کنند، ایمان و باور قلبی داشته باشند: «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّه‏».[32]

13. زبان مناسب و صلابت در گفتار

دعوت‌کننده باید ضمن خوش‌اخلاقی، صلابت و قاطعیت داشته باشد و نباید از هوس‌های مردم پیروی کند: «وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُم‏»[33].

نباید دعوت و تبلیغ، ما را به مرز ناز کشیدن و باج دادن بکشد؛ چراکه اگر همه مردم زمین کافر شوند، ذره‌ای در ذات مقدس الهی اثری ندارد: «إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمید».[34]

گاهی افرادی که مردم را به حق دعوت می‌کنند، باید با قدرت، موانع سر راه خود را بردارند. در قرآن کریم، نمونه‌هایی به چشم می‌خورد که مردان خدا، با قدرت و قاطعیت، موانع راه خدا را در هم می‌شکستند:

‌این ابراهیم(ع) بود که اول، با سوگند، وعدۀ شکستن بت‌ها را داد: «وَ تَاللَّهِ لَأَكیدَنَّ أَصْنامَكُم‏»[35]و بعداً به این وعده وفا کرد: «فَجَعَلَهُمْ جُذاذا».[36]

حضرت موسی(ع) گفت: قطعاً گوساله سامری را آتش می‌زنم (لنحرقنه) و خاکسترش را به دریا می‌ریزم: «لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفا».[37]

‌پیامبر(ص) مسجد ضرار را که با نقشۀ منافقین برای ایجاد تفرقه بین مسلمین و کمین‌گاه دشمنان خارجی بود، تخریب کرد.

بنابر این باید دقت کرد که نرمی و خشونت در جای خود لازم است.

در دعای افتتاح می‌خوانیم: خدایا! در جایی که جای عفو است، تو ارحم الراحمین هستی، و جایی که جای عقوبت و مؤاخذه است، تو سخت‌ترین عقوبت کننده‌ای: «أَنَّكَ‏ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ وَ أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّكَالِ وَ النَّقِمَة».[38]

اصولاً باید به مردم هم پیام رحمت و نرمی داد: «نَبِّئْ عِبادی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحیم‏»[39]و از اهرم تهدید هم استفاده کرد: «و إِنَّ عَذابی‏ لَشَدید».[40]

نکات تکمیلی

ـ دعوت‌کننده باید از پاسخ دادن به سؤال‌هایی که جوابش فتنه‌انگیز است، دوری کند: «قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی‏».[41] توضیح آنکه، فرعون از موسی(ع) پرسید: نیاکان ما در چه حالند؟ می‌خواست موسی(ع) بگوید آنها منحرف و در دوزخند و با این حرف، عواطف مردم را تحریک کرده و مردم را علیه ایشان بشوراند. حضرت موسی(ع) هم فرمود: علم نیاکان نزد خداست!

ـ دعوت‌کننده نباید برخورد دوگانه داشته باشد؛ برای مثال اگر مخاطبش ثروتمند است به او توجه کند: «فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى‏»[42]؛ اما اگر مخاطبش فقیر است، به او بی‌اعتنایی کند: «فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى‏».[43]

ـ دعوت‌کننده نباید زحمات دیگران را نادیده بگیرد؛ بلکه به پیشکسوتان و کار آنها اجر نهد: «وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى‏ إِماماً وَ رَحْمَة».[44]

ـ باید از غلو و افراط جلوگیری کند: «لا تَغْلُوا فی‏ دینِكُمْ غَیْرَ الْحَق‏».[45]

ـ مبلّغ باید بداند که گاهی برای پیشرفت بیشتر و بهتر کار خود، باید از افراد فرهیختۀ دیگر نیز کمک بگیرد و به طور شریکی کار کند: «وَ أَشْرِكْهُ فی‏ أَمْری‏»؛[46] البته اگر کسی را نیافت، از تنهایی خسته نشود.

ـ در شیوۀ تبلیغ، مبلّغ و دعوت‌کننده باید بداند زمانی توفیق عمیق، سریع و گسترده‌ای خواهد داشت که تبلیغ او بر اساس هوا و هوس نباشد؛ در راه خود هیچ انحرافی نداشته باشد؛ به منحرفین و افراد بد نام تکیه نکند؛ مخاطب خود را بشناسد؛ با مشکلات او آشنا شود و سلیقۀ لازم را داشته باشد.

ـ دعوت‌کننده باید بداند که زحمات او هدر نمی‌رود و خدا کارش را ضایع نمی‌کند: «لا أُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى‏»؛[47] همچنین همه جنبنده‌های زمین، ماهیان دریا و هر کوچک و بزرگ زمین و آسمان نیز، برای او استغفار می‌کنند: «مُعَلِّمُ الْخَیْرِ یَسْتَغْفِرُ لَهُ دَوَابُّ الْأَرْضِ وَ حِیتَانُ الْبُحُورِ وَ كُلُّ صَغِیرَةٍ وَ كَبِیرَةٍ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ سَمَائِهِ».[48]

ـ دعوت‌کننده باید زمان‌شناس باشد. حضرت علی(ع) می‌فرماید: کسی که میوه را قبل از رسیدنش بچیند، مانند کسی است که در زمین شخص دیگری، کشت کرده باشد![49] همان‌گونه که قرار موسی با ساحران در روز تعطیل و آن هم در زمان چاشت بود: «مَوْعِدُكُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى‏»[50] و همان‌گونه که حضرت یوسف در زندان، همین‌‌که نیاز زندانیان به علم خود را دید، آنان را به توحید دعوت کرد.

ـ دعوت‌کننده باید بداند که اگر می‌تواند حق را بگوید ولی این كار را انجام ندهد، از زیان‌کارترین مردم خواهد شد: «أَخْسَرُ النَّاسِ مَنْ قَدَرَ عَلَى أَنْ یَقُولَ الْحَقَّ وَ لَمْ یَقُل‏».[51]

[1]. حجر: 88.

[2]. انسان: 9.

[3]. نحل: 125.

[4]. احزاب: 39.

[5]. مائده: 54.

[6]. زمر: 53.

[7]. طه: 44.

[8]. کافی، ج6، ص50، باب برّ الاولاد.

[9]. حجر: 88.

[10]. فصلت: 6.

[11]. فرقان: 7.

[12]. قصص: 83.

[13]. قلم: 4.

[14]. آل عمران: 159.

[15]. یونس: 16.

[16]. توبه: 103.

[17]. بقره: 282.

[18]. هود: 62.

[19]. نحل: 125.

[20]. یوسف: 108.

[21]. اسراء: 53.

[22]. ابراهیم: 4.

[23]. طه: 27 و 28.

[24]. توبه: 128.

[25]. همان: 128.

[26]. لقمان: 17.

[27]. هود: 88.

[28]. شعراء: 214.

[29]. تحریم: 6.

[30]. احقاف: 35.

[31]. نوح: 6.

[32]. بقره: 285.

[33]. شوری: 15.

[34]. ابراهیم: 8.

[35]. انبیاء: 57.

[36]. همان: 58.

[37]. طه: 97.

[38]. مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج‏2، ص578.

[39]. حجر: 49.

[40]. ابراهیم: 7.

[41]. طه: 52.

[42]. عبس: 6.

[43]. عبس: 10.

[44]. احقاف: 12.

[45]. مائده: 77.

[46]. طه: 32.

[47]. آل عمران: 195.

[48]. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص131.

[49]. ترجمه و شرح نهج البلاغه (فیض الإسلام)، ج‏1، ص58.

[50]. طه: 59.

[51]. غرر الحكم و درر الكلم، ص205.