پیامبر(ص) فرمود: خداوند جانشینان مرا رحمت کند. سؤال شد آنان کیانند! فرمود: کسانی که سنت و راه مرا احیاء کنند و به مردم بیاموزند: «رَحِمَ اللَّهُ خُلَفَائِی فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُكَ قَالَ الَّذِینَ یُحْیُونَ سُنَّتِی وَ یُعَلِّمُونَهَا عِبَادَ اللَّهِ».[1]

امر به معروف و دعوت به هر کار خیر و از جمله نماز _ که در مركز کارهای خیر قرار دارد _ نشانۀ دلسوزی، تعهد، غیرت دینی، خیرخواهی، وجدان بیدار، ایمان به مکتب و مردم و ایمان به هدف و راه می‌باشد.

ما به سفارش قرآن کریم، مأموریم که خود و خانواده خود را از آتش و قهر خدا حفظ کنیم: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلیكُمْ ناراً»؛[2] خداوند به پیامبر(ص) می فرماید«وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاة واصطبر علیها»؛[3] خانواده خود را به نماز امر کن و در این کار صبور باش. با دعوت به نماز، به این سفارش قرآن کریم عمل کنیم.

در قرآن می‌خوانیم که پیامبران نگران افکار و عقاید فرزندان خود بودند و از آنان می‌پرسیدند: «ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدی‏»؛[4] پس از مرگ من چه خواهید پرستید؟ در جای دیگر می‌خوانیم که حضرت ابراهیم(ع) از خدا می‌خواست که او و ذریه‌اش را برپاکنندۀ نماز قرار دهد: «رَبِّ اجْعَلْنی‏ مُقیمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتی‏ رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ».[5] او به همین هدف آنان را در منطقه‌ای کوهستانی و بی آب و گیاه، در کنار کعبه ساكن کرد و گفت: پروردگارا! من برای اقامه نماز این مکان را برای سکونت فرزندانم انتخاب کردم: «رَبَّنا إِنِّی أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتی... لِیُقیمُوا الصَّلاةَ».[6]

افرادی که نسبت به عقاید و عبادت دیگران بی‌توجه هستند، باید بدانند که در وجدان، تاریخ و قیامت توبیخ می‌شوند.

پیامبر گرامی اسلام(ص) در حدیثی تکان‌دهنده، از والدین و فرزندان آخرالزمان گلایه کرده و می‌فرمایند: «ویلٌ لأطفال آخرالزمان من آبائهم. فقیل یا رسول الله من آبائهم المشرکین؟ فقال: لا من آبائهم المؤمنین، لا یعلّمونهم شیعاً من الفرائض»؛ وای به حال والدین فرزندان آخرالزمان. کسی سؤال کردک والدین مشرک؟! حضرت فرمودند: نه، والدین مؤمنشان که واجبات را به فرزندان تعلیم نمی‌دهند.[7]

خداوند متعال، هم از افراد جاهل پیمان گرفته که به سراغ علم و کشفِ حق بروند و هم از دانشمندان پیمان گرفته که به سراغ افراد جاهل و منحرف بروند.

البته ممکن است همه، دعوت به خوبی را نپذیرند؛ ولی الگوی ما انبیاء؟عهم؟ هستند که با صبر، مقاومت، منطق، اصرار و توکل، کار و دعوت خود را آغاز کردند و در دعوت خود شبانه‌روز مشغول بودند: «قالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمی‏ لَیْلاً وَ نَهاراً».[8] حرف‌های زشت و تهمت‌ شنیدند؛ به آنان نسبت شاعر، کاهن، ساحر، مجنون، کذّاب دادند؛ به دعوت‌هایشان نسبت دروغ، افترا، افسانه و اسطوره؛ به یارانشان نسبت اراذل و ساده‌لوح دادند؛ ولی آنها در این راه از انواع شکنجه‌‌ها و تهدیدها نترسیده و تا پای جان، مقاومت کردند.

درباره اینکه این دعوت به خیر شامل چه مسائلی می‌شود، باید گفت که در برگیرندۀ مسائل زیادی است؛ از جمله: دعوت به تفسیر قرآن و نهج البلاغه، اخلاق، کمک به دیگران، گذشت از خطاهای مردم، تحصیل، حمایت از مظلوم، مبازره با ظالم، صرفه‌جویی، عزت‌خواهی، استقلال، توکل، خودباوری، یأس‌‎ستیزی، امیدبخشی و همۀ آنچه مربوط به کمال انسانی است.

اگر ما این هدایت را همراه با آثارش در نظر بگیریم ـ که گاهی این هدایت به نسل‌های بعد و به زمین‌ها و زمان‌های دیگر گسترش پیدا می‌کندـ ارزش دعوت به خیر را بیشتر درک خواهیم کرد. همچنین درخواهیم یافت که صرف هزینه‌های مادی و معنوی در این راه، بهترین سرمایه‌گذاری است؛ چراکه می‌فرماید: «لَأَنْ یَهْدِیَ اللَّهُ عَلَى یَدَیْكَ رَجُلًا خَیْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ‏ عَلَیْهِ‏ الشَّمْسُ‏ وَ غَرَبَت»؛[9]‏ اگر خداوند متعال توسط تو یک نفر را هدایت کند، از آنچه خورشید بر آن می‌تابد برای تو بهتر است.

آری! هدایت، کار خداست: «یَهدِی الله» و انسان‌ها واسطه‌ای بیش نیستند: «عَلَى يَدَيْكَ رَجُلا».

باید دانست که اگر دعوت به خیر و معروف در جامعه انجام نشود، این جامعه ساکت و مرده خواهد بود.

ضمناً اگر برای خوبی‌ها، تبلیغ، توصیه و سفارش نباشد، زمینه تسلط اشرار بر اهل ایمان فراهم می‌گردد.

دعوت به نماز، دعوت به بزرگ‌ترین معروف‌هاست و تمام برکات امر به معروف در آن نهفته شده است.

دعوت به نماز، دعوت به حق است که مشمول آیه «و تَواصَوْا بِالْحَق‏»[10] می‌شود.

بهانه‌های افراد بی‌اعتنا به نماز

عده‌ای برای شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت، بهانه‌های مختلفی می‌آورند. از جملۀ این بهانه‌ها:

### 1.‌ بهانة «دعوت و توصیه، خلاف آزادی است!»

برخی می‌گویند انسان آزاد است و سفارش و امر به معروف، خلاف آزادی است. غافل از اینکه آزادی معنای دیگری دارد. اگر آزادی به‌صورت مطلق باشد، باید بتوان با لباس شنا، در کلاس فیزیک حاضر شد! باید در تمام دنیا هرگونه توبیخ و جریمه و محاکمه را کنار گذاشت! اگر آزادی به طور مطلق باشد و بتوانیم کودک و نوجوان یا جوانان هوس‌باز را رها کنیم، غریزه و شهوت‌ها، نسل انسان را نابود می‌کند.

پس، آزادی باید در چارچوب عقل، علم، قانون، فطرت و حفظ حقوق دیگران تعریف شود.

بنابراین نباید این نکته را فراموش کرد که هر آزادی‌ای ارزش و هر محدودیتی نقص نیست. وقتی انسان از کفش و جوراب استفاده می‌کند ـ هرچند این کار محدود کردن پای انسان است ـ ولی این محدودیت سبب حفظ پا از خار، خاشاک، تیغ، شیشه و خاک کوچه است.

از طرف دیگر، ما باید کسانی را که خیرخواه ما هستند، دوست بداریم و اگر چنین نكنیم، قرآن ما را مؤاخذه خواهد كرد که: «لا تُحِبُّونَ النَّاصِحین‏».[11]

امام صادق(ع) نیز می‌فرماید: «أَحَبُّ إِخْوَانِی إِلَیَّ مَنْ‏ أَهْدَى‏ إِلَیَ‏ عُیُوبِی»؛[12] بهترین دوست من کسی است که عیب‌های مرا به من تذکر دهد. جالب اینکه حضرت نام این تذکر را هدیه گذاشته است؛ هدیه‌ای دوستانه.

در مقابل این روحیه کسانی هستند که قرآن کریم درباره آنها می‌فرماید: «وَ إِذا قیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْم»؛[13] هرگاه به آنها سفارش تقوا می‌شود، به دلیل غرور و گناه، تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند.

عوامل بی‌اعتنایی به نصیحت دیگران

در آیات و روایات، عواملی برای کسانی که دعوت به خیر را پاسخ نمی‌دهند، بیان شده است. برخی از این عوامل عبارتند از:

1. جهل؛[14]

امام رضا(ع) فرمود: «اگر مردم زیبایی‌های کلام ما را بدانند، از ما پیروی خواهند کرد».[15]

2.‌ تعصب؛[16]

3. تکبر؛[17]

4.‌ لقمه حرام؛[18]

5.‌ سوء ظن به گوینده؛[19]

6.‌ تبلیغات خارجی.[20]

### 2. بهانة «گناه دیگران، به ما ربطی ندارد!»

نباید فراموش كرد که هر کار خلافی بر فرد، جامعه و تاریخ اثر می‌گذارد. اگر امر به معروف نباشد، هر روز خلاف و خلاف‌کار زیادتر شده و از خوبی‌ها کاسته می‌شود. مثال معروفی است که گویای تأثیر اعمال افراد جامعه بر یکدیگر است: اگر کسی فقط محل نشستن خود را در کشتی سوراخ کند و فقط از آنجا آب وارد کشتی شود، همۀ مسافران غرق خواهند شد!

باید توجه داشت که گاهی بی‌توجهی به دیگران، حتی به خانه و خانوادۀ ما هم سرایت می‌کند. اگر در مقابل حجاب جامعه، نماز جامعه و ... بی‌توجه باشیم، ممکن است در آینده، فرزندان خودمان از حجاب فاصله گرفته و با نماز ارتباطی نداشته باشند؛ لذا خداوند به پبامبرش سفارش می‌کند که خانواده‌ات را به نماز امر کن و در این راه صبور باش. از تمام آیات مربوط به امر به معروف و نهی از منکر، در ردّ این دیدگاه که " موسی به دین خود، عیسی به دین خود" استفاده می‌شود.

### 3. بهانۀ «خجالت و ترس نابجا»

برخی نگرانند که مشتری خود را از دست داده و درآمد و رزقشان کم ‌شود؛ بعضی نگرانند که مبادا دوستان خود را از دست بدهند؛ بعضی نگرانند که به سخنان و حرفشان بی‌اعتنایی شود؛ بعضی هم از تهدید، می‌ترسند. حضرت علی(ع) در سخنی زیبا چنین فرمود: «هیچ عملی نزد خداوند، محبوب‌تر از نماز نیست، پس هیچ کار دنیایی، شما را در وقت نماز به خود مشغول نسازد«[21] .

جای تأسف است که افراد سیگاری در هر شرایطی سیگارشان را همراه دارند، ولی برخی افراد نمازگزار همین که موقعیتش تغییر كرد، به راحتی نماز را کنار می‌گذارند و می‌گویند: در آن فضا نماز خواندن زشت بود!

بسیاری از مردان و زنان هندی، هر جای دنیا که بروند، لباس، پوشش و حجاب سنتی خود را حفظ می‌کنند؛ ولی کسانی هستند که اگر منزل، محله، شهر و کشورشان تغییر كند، به‌سرعت با خودباختگی و وارفتگی، به رنگ محیط درمی‌آیند!

تاریخ گواهی می‌دهد که پیامبر اسلام (ص) در برابر چشم هزاران مشرک، نماز جماعت سه نفره اقامه می‌کرد. امام جماعت، رسول الله (ص)؛ و مأموم از مردان، حضرت علی(ع) و از زنان، حضرت خدیجه کبری ؟عها؟.[22]

متأسفانه بسیارند کسانی که در مسیر جاده‌ها، اگر به مسجد و نماز خانۀ رستورانی نرسند، جرئت ندارند در کنار جاده نماز بخوانند و می‌گویند: مردم ما را می‌بینند! در حالی‌که گاهی یک نماز آنان در جاده، افزون بر اینکه تکلیف خود را انجام می‌دهند، برای دیگر مسافران، نوعی تذکر و برای خود انسان، نشانۀ اهتمام و عشق به مکتب، گفتگو با خدا و اهمیت دادن به نماز است.

البته ممکن است برخی گمان کنند نماز در مجالس عروسی و رسمی یا کنار جاده‌ها نوعی خودنمایی و ریا است و ریا هم نوعی شرک؛ لذا سبب باطل شدن نماز است! ولی باید بدانیم که خودنمایی حرام است، اما خوب‌نمایی لازم است! یعنی اگر کسی هدفش از این کار، مطرح کردن خود باشد، این کارش اشتباه است؛ ولی اگر هدفش مطرح کردن نماز باشد، این نه‌تنها نماز را باطل نمی‌کند، بلکه برای آن، دو پاداش دریافت می‌کند؛ پاداش اقامه نماز و پاداش دعوت عملی به معروف.

نکتۀ مهم اینکه هر ریایی حرام نیست. قرآن درباره انفاق می‌فرماید: گاهی باید این انفاق مخفی باشد و گاهی هم آشكار و علنی: «سراً و علانیةً».[23] امام حسین(ع) می‌توانست ظهر عاشورا نماز خود را در خیمه بخواند؛ ولی مخصوصاً بیرون خیمه خواند تا اعلام کند، انجام كاری مانند جهاد هم نباید شما را از نماز غافل کند. او به مردم یاد داد که نماز با هیچ قیمتی و در هیچ شرایطی تعطیل‌شدنی نیست.

### 4. بهانة «با یک گل بهار نمی‌شود!»

این بهانه در حالی گفته می‌شود که در تاریخ، هزاران نفر از افراد با پیمودن یک راه درست، ثابت کردند که یک نفر هم می‌تواند مسیر تاریخ و جامعه را تغییر دهد.

هدهد با آوردن یک خبر، سرنوشت یک قوم و ملت را تغییر داد و همان یک خبر، مقدمۀ ایمان آوردن آنها شد.[24]

### 5. بهانة «جبر!»

برخی می‌گویند: همۀ كارها به خواست خدا انجام می‌‌گیرد؛ اگر لازم بود، خود خدا جلوی خطاکاران را می‌گرفت. در قرآن می‌خوانیم: همین‌که به بعضی سفارش اطعام به فقرا می‌شد، می‌گفتند: آیا ما کسانی را اطعام کنیم که اگر خدا می‌خواست، خودش آنان را سیر می‌کرد: «أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَه‏».[25] جواب این تفکر غلط آن است که سنت خداوند بر آن است که کارها با واسطه طبیعی انجام گیرد.

### 6.‌ بهانة «انتظار!»

برخی می‌گویند: ما منتظر حضرت مهدی؟عج؟ هستیم تا خودشان تشریف بیاورند و فساد را ریشه‌کن کنند.

### 7. بهانۀ «توقع نابجا»

بعضی توقع دارند با اولین تذکر، به سخنانشان عمل شود؛ در حالی‌که هیچ میوه‌ای با یک تابش خورشید به ثمر دهی نمی‌رسد و بسیاری از امور با تکرار به نتیجه می‌رسند.

### 8. بهانة «دیگران هستند!»

با این تفکر، از زیر بار مسئولیت شانه خالی می‌کنند؛ در حالی‌که اسلام می‌فرماید همه مسئولند.[26]

### 9.‌ بهانة «تقوا و پژوهش!»

برخی به خیال اینکه سکوت، تقوا و وقار است، یا وظیفۀ ما تحقیق و پژوهش و درس و بحث است، امر به معروف و نهی از منکر را وظیفه خود نمی‌دانند.

### 10. بهانة «شخصیت‌های خیالی!»

برخی برای خود شأن و مقامی تصور می‌کنند و تذکر، دعوت و موعظه را با شأن خود سازگار نمی‌دانند. چه بسیار افرادی هستند که با این توجیهات نابه‌جا، گام به گام در سقوط خود و جامعه شریک می‌شوند. گام‌هایی این چنین:

گام اول. در برابر خوبی‌ها و بدی‌ها بی‌تفاوتند؛

گام دوم. گناه برایشان عادی می‌شود؛

گام سوم. به انجام گناه راضی هستند؛

گام چهارم. به انجام گناه کمک می‌کنند؛

گام پنجم. خود نیز مرتکب گناه می‌شوند؛

گام ششم. به انجام گناه اعتیاد پیدا کرده و از آن لذت می‌برند؛

گام هفتم. دیگران را هم به گناه دعوت می‌کنند؛

گام هشتم. برای گناه، سرمایه‌گذاری می‌کنند؛

گام نهم. در برابر حق موضع‌گیری می‌کنند؛

گام دهم. سنگدل شده و قساوت قلب پیدا می‌کنند.

به فرمودۀ حضرت علی(ع) «نفوذ شیطان، تدریجی است»[27].

مرحله اول. «فَباضَ»؛ شیطان در روح تخم‌گذاری می‌کند؛

مرحله دوم. «و فَرَّخ فی صُدُورِهِم»؛ در سینه‌هایشان جوجه‌ها سر باز می‌کنند؛

مرحله سوم. «وَ دَبَّ»؛ جوجه‌های شیطان، چهار دست و پا به حرکت در می‌آیند؛

مرحله چهارم. «وَ دَرجَ فی حُجورِهِم»؛ در دامن انسان‌ها به راه می‌افتند؛

مرحله پنجم. «فَنَظَرَ بِاَعیُنِهِم»؛ سپس شیطان، با چشمِ آنها می‌نگرد؛

مرحله ششم.«وَ نَطَقَ بِاَلسِنَتِهِم»؛ شیطان با زبان آنان سخن می‌گوید؛

مرحله هفتم. «فَرَکَبَ بِهِم الزَّلَل»؛ شیطان به واسطه این افراد، سبب لغزش دیگران می‌شود.

[1]. بحار الأنوار، ج‏2، ص25.

[2]. تحریم: 6.

[3]. طه: 132.

[4]. بقره: 133.

[5]. إبراهیم: 40.

[6]. إبراهیم: 37

[7]. مستدرک الوسائل، ج 15، ص 164.

[8]. نوح: 5.

[9]. الکافی، ج5، ص28.

[10]. عصر: 3.

[11]. اعراف: 79.

[12]. بحار الأنوار، ج‏75، ص250.

[13]. اعراف: 138؛ نمل: 55؛ احقاف: 23.

[14]. هود: 29.

[15]. فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ‏ كَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا (عیون أخبار الرضا(ع)، ج‏1، ص307).

[16]. مائده: 104.

[17]. طه: 56.

[18]. بحار الأنوار، ج‏45، ص9.

[19]. أعراف: 66.

[20]. طه: 63.

[21]. خصال، ج 1، ص01.

[22]. الإرشاد للمفید، ترجمۀ رسولى محلاتى، ج‏1، ص27.

[23]. بقره: 274.

[24]. نمل: 20 ـ 44.

[25]. یس: 47.

[26]. جامع الأخبار، ص119.

[27]. نهج‌البلاغه، خطبه7.